prai bartolome santa 2011-07-19آ  prai bartolome santa teresa euscal-errijetacoolgueeta ta...

Download PRAI BARTOLOME SANTA 2011-07-19آ  prai bartolome santa teresa euscal-errijetacoolgueeta ta dantzeen

Post on 27-Dec-2019

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • PRAI BARTOLOME SANTA TERESA

    EUSCAL-ERRIJETACO OLGUEETA TA DANTZEEN

    NEURRIZCO GATZ-OZPINDUBA

    12

    Edizio kritikoa Luis Maria Mujika

    REAL ACADEMIA DE LA LENGUA VASCAjEUSKALTZAINDIA BILBAO 1986

  • EUSCAL-ERRIJETACO OLGUEETA TA DANTZEEN NEURRIZCO GATZ-OZPINDUBA

    Colecci6n EUSKARAREN LEKUKOAK-12

  • BIZKAIKO FORU ALDUNDIAREN BABESPEAN ARGITARATUA

    PUBLICADO BAlO EL PATROCINIO DE LA DIPUTACION FORAL DE VIZCAYA

    © REAL ACADEMIA DE LA LENGUA VASCA / EUSKALTZAINDIA Ribera, 6 - 48005 Bilbo

    I.S.B.N.: 84-85479-37~8 Deposito Legal BI: 814-1986

    Maketazioa: R.B.

    Fotokonposaketa: Ipar, kooperatiba elkartea Part. de Zurbaran, 2-4. 48007 Bilbo

    Amado moldiztegia Mazarredo,35. 48009 Bilbo.

  • AURKIBIDEA

    Sarrera Teknikoa

    I. Prai Bartolome-ren bizitza-zertzeladak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

    11. Pentsaeraz ikuspegi zenbait. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

    Ill. Morfologi Alderdiak.......... 21

    1. Deklinabidearen islada zenbait . .. .. . . . .. .. . . . . . . . .. . . . .. . . . . . .. . .. . . 21 a) Datiboa, b) elatiboa, c) soziatiboa, d) posesiboa, e) destinatiboa, t) prolatiboa, g) ergatiboa, h) inexiboa, i) alatibo norabidezkoa.

    2. Atzizkien arloa 25

    a)-ARI, b)-GIN/KIN, c)-RO,d)-TO, e)-MENTU (MENDU), t)-KA, g)-TSU, h)-TEGI, i)-EZIA (ECIJA), -EZA, j)-ERIA/KERIA, k)- ERA, 1)-ASUN/TASUN, ll)-DADE/DADIA/TADE, m)-GARRIA (- GARRIJA), n)-KIZUN (-IZUN), o)-OE/ZINOE/ZINOIA/SINO

    3. Errotik berezitako atzizkiak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 4. Eratorpenean partizipioaren euspena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 5. Epentesien gorabehera atzizkietan................................... 37 6. «A» itsasia edo organikoa duen hitz zenbait 38 7. LA/-NA konpletiboak Pr. Bartolome-rengan .. . . . .. .. . . . . . . . . . . . . . .. 42

    IV.Morfo-sintaxia 45

    1. Menpekoak +nagusiak (eta alderantziz) . . . . . . .. .. . . . .. .. . . . .. . . . . .. . 47 2. Adbertsatiboak..................................................... 48 3. Disiuntiboak....................................................... 49 4. Kopulatiboak .... ; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 5. Konparatiboak..................................................... 49

  • 8

    6. Koordinadak orokorki 49 ·7. Oihuzkoak edo exklamatiboak...................................... 50 8. Kontzesiboak, adierazpenezkoak, etab.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 9. Erlatibozko perpausak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

    V.Fonetika alderdiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

    A. KONTSONANTISMOA

    1. S/z txistukarien altemantzia 53 2. NS/NZ/RS taldeetan frikatizapena. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 3. Biezpainkarien aldaketak, F/P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 4. Frikazioa NZ, RS, LS kasuetan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 5. Bameko ozendurak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 6. Bustidurak........................................................ 60 7. Disimilapenak..................................................... 61 8. Sinkopazioak TU/DU atzizki kasuan. Dardarkariaren erorketa ..... 61 9. Etimologismo fonetikoak.......................................... 63

    10. Dardarkariaren aurretiko protesia 63 11. Frikazio ez-ohizko zenbait . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

    B. BOKALISMOA

    1. Wau erdikontsonantea.............................................. 65 2. Ua>oa 68 3. Ue>oe............................................................. 68 4. Ia>ea.............................................................. 69 5. Bokale bikoizturak (aa, ee, ii, uU). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70

    a) -ii bikoiztura.-ij(e), ij(a), ij(o)/ij(u) errealizazioak, b)-uu bikoiztura, c) -aa bikoiztura, d) -ee bikoiztura.

    6. Apofonia........................................................... 76 7. Diptongapen arrotzak 77

    VI.Ortografiari eta kerari dagozkien aide formal batzuk 79

    1. Hitz-elkarketak..................................................... 79 2. Deselkarketak...................................................... 80 3. Marraren erabilera ;................... 80 4. Grafema batzuen erabilera '. . . . . . . . . . . . . . . . . 81 5. NP/NB ala MP/MB .. . . . . . .. .. . .. . .. .. .. . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . .. . . 82 6. TC/TZ eta CjZ altemantziak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 7. XIS alternantzia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 8. J/G grafemak :............................ 83 9. Inprenta-hutsak . .. . . . . . . . . . .. .. .. .. .. . . . .. . . . .. . . . . .. . . . . .. . . . .. . . . 83

  • 9

    VII.Lexikoa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85

    VIII.Aditz-fonna zenbait . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

    EDlZIO KRITIKOA

    JESUCRISTO GUERE JAUN CURUTZIAN JOSIJARI . . . . . . . . . . . . . . 107

    I. CAPlTULUBA

    OLGUETIAREN GAINIAN.. .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. III 1. Nos bait zetan, edo atan olguetia, naturaleciac escatuten davena, da . . III 2. Errazuazco olgeetiac, ezdau eragozten Jaungoicua servidutia . . . . . . . . . 113 3. Cristinauba aleguere izatia ez da berez gauza chaarra 116

    11. CAPlTULUBA

    I. Jaungoicua opendidu bagaric, celan divertidu leitequian olgueetiaren parteti. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119

    2. Jaungoicua opendidu bagaric, celan olgau leitequian, demporiaren parteti '.' . . . . . . . . . 124

    III. CAPITULUBA

    AMAIJA........................................................... 127 1. Plaza-piestaraco gentia celan presteetan dan 128 2. Plazaco piestia celan eguiten dan 135 3. Escritura Sagradubac, eta Eleisiaren Gurasuac naasteco dantzaac gaiti

    dinuena 141 4. Theologubac, ta Errazoiac naasteco dantzaac gaiti dinuana . 146

    IV. CAPITULUBA

    ERROMEDIJEN, BIGUIREN, TA SARAUBEEN GAINIAN 1. l.Cer dirian Erromedijac? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 2. l.Cer dirian Biguiraac? . 157 3. l.Saraubac cer dirian? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159

  • 10

    V. CAPITULUBA

    DANTCEEN PAVORECO ERRAZOIAC, TA ERANTZUNAC I. Dantzaac ain deungaac balira, quendu eguingo litzatequez . . . . . . . . . . . 168 2. Santo Tomasec dino: Dantzan eguitia herez ez dala pecatu . . . . . . . . . . . 176 3. San Francisco Salesec Philoteari ez eutsan guztiz eragotzi dantzan

    eguitia . . . . . . . . . . . . . . . 177 4. Abadiac, eta Prailiac here juaten dira piestara Charrac balira ez li-

    tzaatequezjuango 180 5. Pieetestara, ta dantceetarajuan arren, ezdot nic pecaturic eguiten..... 185 6. Dantceetan ez eze Eleisaan here pecatu eguin legui, naidavenac. Ara

    here ezjuan ~.............. 187 7. Gaztiac, cetan, edo atan olgau biar davee............. 189 8. Oba da alcarregaz Plazaan, edo Sarauban, edo Biguiraan olgueetia,

    ezcutubeeran gauza chaarraguac eguitia baino 191

    UTS-EGUITEN EZAUBERIA " . " .. '" . 195

  • SARRERA TEKNIKOA

    I. PRAI BARTOLOME-REN BIZITZA- ZERTZELADAK

    Laburki bada ere, Pr. Bartolome-ren zertzelada biografiko zen- bait eman nahi genuke. Gure idazlea Markina ondoko Etxebarri herrixkan jaio zen 1768-ko abenduaren 21 -ean. Aita markinarra zuen, eta ama EIgoibartarra. Beraz, bai amaren eta bai aitaren al- detik bizkaieraren euskalki eremukoa. Aita Onaindia-k adierazten digu aiton-amonak eibartarrak zituela, eta horregatik batzuetan idazkietan zu-ren adizkera plurala erabiltzen zuela. (lkus S. Onain- dia: Euskal Literatura 11, Ed. Etor 1973, 45 or).

    Aita Pr. Bartolome-ren euskara, beraz, Markinako euskalkia- ren joeretan sartzen da nagusiki. Jakina denez, Markina-ko euska- ran yod erdikontsonanteak hitz barnean Isl balioa du lel Arratiako subeuskalkietatik bereziz), eta bestalde gipuzkeraren fonetikaz ere ukitua datza (Deba-ibarreko euskara osoa gisa) haserako j x gisa (jat = xat) ahozkatuz, alegia, gaztelaniazko Ijl eztarkariaren gisa. Ala ere, Prai Bartolome-k baditu beste subeuskalkietako ukitu ba- tzuk, batez ere, Gernikakoarenak.

    Lexiko mailan Pr. Bartolome ez da azaltzen garbizalea inoiz; badirudi herri xeharen iiabardurak axola zaizkiola; horregatik hain estimagarriak zaizkigun fonetismoak bere obran zehar. Autore 00- rak esaten digu: «Berbetia imini dot neure errikua, dakidana. Euskerako guztietati apainduena, ederrena ta eztitsuena izan ez arren, izan leiteke euskaldunen baztar batetik OOstera, etxe guztie- tan dei eginda, iragota, zer nai daOOn, onduen zarrai ta gaztiai aitu- ko deutsena ta adierazoko deutsena» (S. Onaindiak zitatua, ibidem, 55 or.) Ez da Mendiburu, Mogel ala Aiiibarro OOzain sortzai