stajer eğitim notu - pestisit analizleri

Download Stajer Eğitim Notu - Pestisit Analizleri

Post on 31-Jan-2017

228 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLII ULUSAL GIDA REFERANS LABORATUVARI

    ETM NOTU

    PESTST ANALZLER

    Hazrlayan:

    Dr.zge ETNKAYA AAR

    T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLII ULUSAL GIDA REFERANS LABORATUVARI

    KALINTI/PESTST BRM

    Temmuz 2015

  • 1

    NDEKLER

    NDEKLER ................................................................................................................................ 1

    PESTST NEDR? ......................................................................................................................... 2

    PESTST KULLANIMININ TARHES ........................................................................................... 2

    PESTST KULLANIMININ YARARLARI-ZARARLARI ....................................................................... 3

    PESTSTLERN SINIFLANDIRILMASI ............................................................................................ 5

    PESTST FORMLASYONLARI ..................................................................................................... 6

    GIDALARDA PESTST KALINTI ANALZLERNN TARHES ......................................................... 7

    GIDALARDA PESTST KALINTI ANALZ METOTLARI .................................................................. 10

    PESTST ANALZLERNDE VALDASYON PROSEDRLER .......................................................... 22

    PESTSTLERLE LGL YASAL MEVZUAT ..................................................................................... 22

    KAYNAKLAR .............................................................................................................................. 31

  • 2

    PESTST NEDR?

    Gda maddelerinin retimi, tketimi, depolanmalar esnasnda gdalara zarar veren

    mikroorganizma ve zararllar uzaklatrmak veya yok etmek, bunlara ilave olarak bitkilerin

    bymesini dzenlemek amacyla da kullanlabilen, gdalara veya dorudan insan ve

    hayvanlara hastalk etmeni tayan halk sal zararllarn kontrol etmek amacyla kullanlan,

    kimyasal ya da biyolojik rnlerin tmne pestisit ad verilmektedir.

    PESTST KULLANIMININ TARHES

    sa'dan nce 1000 yllarnda Homer kkrt fumigasyonundan szetmektedir. Democraticus

    bitki kfnn (blight) nlenebilmesi iin yapraklarn zeytin ekstreleri ile yalamtr. (sa'dan

    nce 470). sa'dan nce 200 yllarnda Cato zm balarnda kkrt dumann kullanmtr.

    Romallar san sava iin pleme bitkisi (Helleborus) kullanmlardr. Pliniy Historia

    Naturalis kitabnda (S 23-77) buday pasnn nlenebilmesi iin tahl tohumlarna arap

    uygulanmasn nermekteydi. inliler aalar bceklerden korunmak iin karncalardan

    yararlanmaktayd ve 900I yllarda bahe bcekleriyle savamakta arsenik

    kullanmaktaydlar.

    Pestisit olarak kullanlan ilk maddeler arsenik ve kkrttr. Daha sonra botanik kkenli

    maddeler, sz gelimi nikotin kullanlmaya balanmtr. Halen baz blgelerde ok yksek

    riskli nikotin balk avlamak iin de kullanlmaktadr. Nikotin 16. yyda kullanlmaya

    balanmtr. Daha sonra krizantemden elde edilen pyrethrum 19. yydan balanarak

    kullanlmaya balanmtr. Colorado patates bceine kar ABD de Paris yeili gibi bakr

    arsenik bileikleri kullanlmtr. Bu kullanm 1860l yllara kadar uzanmaktadr. Daha sonra

    civa ve kurun metal bileikleri de kullanma sokulmutur.

    II. Dnya savana kadar kimyasal kontrolde snrl bir ka madde kullanlmtr. Bunlar byk

    oranda bakr ve civa tuzlar, ve kkrdn fungusit olarak kullanlmas, bceklere kar ise

    arsenik, siyanr gibi genel zehirlerden yararlanlmas biimindeydi. Bceklere kar savata

    pestisitlerin yaygn kullanm 1940l yllarn ortalarnda balamtr. 1939 ylnda svireli

    kimyac Paul Mueller, diklorodifenil trikoloroetann yani DDTnin pestisit zelliklerini

    belirledi. 1942 ylnda piyasaya kan DDT hzla yaygn kullanma girmi ve ayn yl talya'da

    askeri birliklerdeki bir tifs salgnnda DDT kullanm salgn ksa srede ortadan kaldrmtr.

    1940 ylnda benzen hekzaklorr ngiltere de ve Fransa'da insektisit olarak kabul edilmitir.

  • 3

    kinci Dnya Savanda yeni bir sinir gaz zerinde alan alman bilim adamlar organik

    fosforlu bir insektisit olan parathionu bulmular ve parathion 1943 ylnda pazara

    sunulmutur. Yine fenoksi herbisitlerin (2,4-D, ve 2,4,5-T) kullanm 1940l yllarn

    balangcnda devreye girmitir. II. Dnya savanda botanik kkenli pestisitlerin lkeye

    salanmas gletiinde ABDde ve dier lkelerde organik kimyasallara ynelinmitir (1).

    lk pestisit yasas ABD de 1947 ylnda kartlm ve EPA (Environmental Protection Agency)

    1970 de kurulmutur.

    PESTST KULLANIMININ YARARLARI-ZARARLARI

    Gnmzde hzla artan dnya nfusunun en nemli problemlerinden biri beslenme

    problemidir. Hzl nfus artna ramen gnmzde tarm topraklarnn kstl olmas

    sonucunda, birim alandan en yksek yerimin alnmas art olarak ortaya kmaktadr. te

    yandan FAO verilerine gre mevcut dnya nfusunun %40' yeterli seviyede

    beslenememekte, bunun sonucunda da alk ve sefaletten dolay her yl binlerce kii

    lmektedir. Bugn tarmsal ilalarn kullanlmamas durumunda, baz rnlerde ortalama %

    65 civarnda kayplarn meydana gelebilecei tahmin edilmektedir. rnein, buday

    retiminde, yabanc ot, srme, sne, kml gibi zararllarla zirai mcadele yaplamad

    takdirde rn kaybnn deeri trilyonlarla ifade edilmektedir. Halbuki bu kayp birka

    milyarlk ilalama masraf ile asgari dzeye indirilebilmektedir (2). Yine FAO verilerine gre,

    btn dnyada rnn %20-40 nn bceklere bal olarak yitirilmekte ve bunun gelimekte

    olan lkelerde daha yksek olduunu belirtilmektedir. Kayplar hasat, kurutma, depolama,

    tme, piirme dahil hemen her evrede sz konusu olmaktadr. Tahl ve taneliler iin

    ortalama kayp %10; kk, bitki ve sebzeler iin ise %20 olarak hesaplanmaktadr (1).

    Tarmsal ilalarn kullanm bir taraftan tarmsal retimi artrrken dier taraftan bilinsiz ve

    hatal kullanm sonucu dorudan ya da dolayl yollardan insan ve evre sal problemlerini

    de beraberinde getirirler. Pestisitler tavsiye edilen dozlarn zerinde kullanldklarnda,

    gereinden fazla sayda ilalama yapldnda, gerekmedii halde birden fazla ila

    kartrlarak kullanldnda veya son ilalama ile hasat dnemi arasnda braklmas gereken

    sreye riayet edilmedii durumlarda gda maddelerinde fazla miktarda kalnt brakabilirler.

    Yksek dozda pestisit kalnts ieren gdalarla beslenen insanlarda ve evredeki dier

    canllarda akut veya kronik zehirlenmelere neden olabildikleri gibi, zellikle baz rnlerde

    aroma ve kalite deiimleri meydana getirebilirler (2).

  • 4

    Bilinsiz ve gereksiz pestisit tketiminin neden olduu sorunlardan biri de zararl

    organizmalarda grlen duyarllk azal ve takiben dayankllk (diren) sorunudur. Bir

    pestisite kar organizmalarn duyarll azaldka, o pestisitin etkinlii de dmektedir.

    reticiler bu durumda kulland pestisitin dozunu ykselterek ayn baary yakalamaya

    almaktadr. Bu durumda, dayankllk sorunu ortaya kmakta, daha fazla pestisit

    tketilmekte, bir yandan ekonomik adan maliyet artmakta, bir yandan etkisizlik nedeniyle

    organizmalarn neden olduu rn ve kalite kayplar devam etmekte ve en nemlisi de insan

    sal ve evre kirlilii asndan sorun daha da derinlemektedir (1).

    Pestisitlerle ilgili ilk ciddi eletiri biyolog Rachel Carson'un 1962 ylnda yaymlad Silent

    Spring-Sessiz lkbahar" kitabyla ortaya km ve DDT ve klorlu hirokarbonlarn evredeki

    dayankll, insan ve hayvanlarn ya dokularnda birikimi, hedef olmayan veya olmamas

    gereken trler zerindeki toksik etkisi ile ekolojik ve insan salyla ilgili ykc etkileri dile

    getirilmitir. Carson tarafndan yazlan bu kitap snrsz pestisit kullanmna ilk kez tm

    boyutlaryla dikkatleri ekerken zellikle DDT, dieldrin ve aldrinin etkilerini vurgulamtr(1).

    Dnya Salk rgtnn yrtt ve DDTnin kullanld stma eradikasyon program 1965

    tarihinden balayarak 15 milyon yaam kurtarmtr. Ancak, DDT ye kar gruplar zaman

    ierisinde stma eradikasyon programnn uyguland blgelerde DDTnin etkili olmadn,

    buna kar hzla diren gelitiini belirlemilerdir. stelik DDTnin sivrisineklerle beslenen

    birok hayvan trnn de lmne neden olduu gsterilmitir. Szgelimi l ve lmekte

    olan sivrisinekleri yiyen kertenkeleler zehirlenmekte, daha nce kertenkeleleri yakalamalar

    ok g olan kedilerin bunlar yemeleri sonucu ise kediler de zehirlenmekte idi. Kedilerin

    azalmasna bal olarak san saysnda artm meydana gelmiti ve bu kez rodentisitlerin

    yaygn kullanm gerekli olmutu. Zehirlenen fareleri yiyen baykular etkilenmesiyle birlikte

    sorunun boyutu giderek bymektedir. 1960l yllarda balayan dier bilimsel aratrmalarda

    DDTnin farelerde kanserojen olduu belirlenmi, 1971 ylnda ABD de yasaklanmtr. 1974-

    1984 yllar arasnda ngiltere'de gnll olarak terk edilmesi yoluna gidilmi, gnmzde

    tmyle yasaklanmtr.

    Btn bunlar pestisitlerle ilgili ikilemleri ok gzel ortaya koymaktadr. Bir yandan

    pestisitlerin salad yararlar, dier yandan zararlar savunanlar kukusuz hakl birok

    gerekeye sahiptiler. Pestisitlerin faydalar ve zararlar arasnda dengenin salanabilmesi iin

    bu rnlerin izin verilen limitler dahilinde, bilinli ve doru kullanm son derece nemlidir.

  • 5

    PESTSTLERN SINIFLANDIRILMASI

    Pestisitler; farkl zelliklerine gre eitli snflandrmalara tabi tutulurlar.

    Etkiledikleri canl trlerine ve kullanm alanlarna gre snflandrma:

    nsektisitler: Bcekleri ldrenler

    Rodendisitler: Kemiricileri ldrenler

    Fungusitler: Mantarlar ldrenler

    Bakterisitler: Bakterileri ldrenler

    Mitisitler: Keneleri ldrenler

    Larvasitler: Larvalar ldrenler

    Nematositler: Solucanlar