status quo w stosunkach miĘdzynarodowych w ?· szczerbowicz, w., 2018, status quo w stosunkach...

Download STATUS QUO W STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH W ?· Szczerbowicz, W., 2018, Status quo w stosunkach międzynarodowych…

Post on 02-Mar-2019

214 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Szczerbowicz, W., 2018, Status quo w stosunkach midzynarodowych w Arktyce,

Przegld Geopolityczny, 24, s. 73-86.

- 73 -

Wojciech SZCZERBOWICZ Uniwersytet Wrocawski

STATUS QUO W STOSUNKACH MIDZYNARODOWYCH W ARKTYCE

Abstrakt: Zmiany klimatu obserwowane w Arktyce przeksztacaj geopolityczne znaczenie tego regionu. Oznaczaj atwiejsz eksploatacj surowcw mineralnych oraz otwarcie nowych tras eglugowych. Wzmaga si wic midzynarodowa rywalizacja, co przejawia si choby w roszczeniach terytorialnych do czci Oceanu Arktycznego. Niewykorzystanym potencjaem w oczach autora wydaje si by stosunkowo maa obecno realizmu strukturalnego Kennetha N. Waltza jako ram teoretycznych w badaniach nad stosunkami midzynarodowymi w Arktyce. Celem artykuu jest operacjonalizacja tej koncepcji w badaniach geopolitycznych Arktyki. Autor analizuje stosunki midzynarodowe w Arktyce szczeglnie przez pryzmat realistycznej zasady rwnowagi si i wynikajcej z niej koncepcji status quo. Opisany jest potencja geopolityczny, rywalizacja pastw arktycznych i kwestia konfliktu, a take intensyfikacja stosunkw midzynarodowych w regionie, przejawiajca si w pomyle wsppracy w ramach tzw. arktycznej pitki. Autor wyjania, dlaczego w tej dziedzinie mona zaobserwowa istnienie status quo, zgodnie z zasadami realizmu strukturalnego i to pomimo zmian zachodzcych w regionie. Sowa kluczowe: Arktyka, status quo, arktyczna pitka, realizm strukturalny, Waltz. Wprowadzenie Arktyka staje si w XXI wieku obszarem istotnych przemian. Angauj one zarwno badaczy z wielu dyscyplin naukowych, jak i decydentw z pastw arktycznych, globalne koncerny energetyczne i biznes, ekologw, jak i lokalne spoecznoci. Zmiany klimatu o nieobserwowanym wczeniej wysokim tempie, wpywaj na warunki egzystencji oraz dziaalno gospodarcz, zwaszcza jeli chodzi o eksploatacj surowcw mineralnych oraz otwarcie nowych szlakw eglugowych. Stan bada naukowych nad Arktyk, ktra z powodu do niskiego zainteresowania wiata do pocztku lat 90. XX w. jawi si jako region in statu

Szczerbowicz, W., 2018, Status quo w stosunkach midzynarodowych w Arktyce,

Przegld Geopolityczny, 24, s. 73-86.

- 74 -

nascendi, jest najbardziej zaawansowany w pastwach arktycznych. Wynika to w naturalny sposb z bliskoci omawianych zagadnie oraz, co za tym idzie, ze zwizania z nimi prowadzonej przez te pastwa polityki wewntrznej i zagranicznej. Niewykorzystanym potencjaem w oczach autora wydaje si by stosunkowo maa obecno realizmu strukturalnego Kennetha N. Waltza jako ram teoretycznych bada nad stosunkami midzynarodowymi w Arktyce. Uycie tej teorii umoliwia atwy ich opis oraz eksplanacj. Realizm strukturalny Kennetha N. Waltza Warstw teoretyczn niniejszego artykuu konstytuuje realizm strukturalny Kennetha N. Waltza. Metod uyt w badaniu jest analiza systemowa. Zostaa ona zastosowana do opisu przedmiotu pracy, poniewa zapewnia caociowe spojrzenie na problem. Z powyszego powodu, jest obecna w badaniach prowadzonych z perspektywy realizmu strukturalnego, zwracajc uwag na struktur systemu, jego czci skadowe oraz ich wzajemne relacje. Poprzez syntez zebranego materiau badawczego zostan wycignite wnioski odnoszce si do tezy o zachowaniu status quo w stosunkach midzynarodowych w Arktyce, pomimo zmian obserwowanych w regionie. Operacjonalizacja realizmu strukturalnego Kennetha N. Waltza w badaniach nakada na autora obowizek przyjcia odpowiednich zaoe epistemologicznych. Realizm strukturalny wywodzi si z tradycji realistycznego mylenia o stosunkach midzynarodowych. Z rnymi nurtami realizmu czy go, np. pojcie potgi (ang. power), wykazywanie bdu mylenia utopijnego oraz twierdzenie, e polityka nie jest funkcj etyki. Za twrc realizmu we wspczesnych stosunkach midzynarodowych uznaje si Hansa Morgenthau. Sformuowa on sze zasad realizmu politycznego oraz wprowadzi kluczow kategori dla tego sposobu mylenia, jak jest interes definiowany w kategoriach potgi, zwizany z pojciem racji stanu (Morgenthau 2010, s. 2030). Dla Kennetha N. Waltza kluczowy jest systemowy poziom analizy. System posiada swoj struktur, dziki ktrej jego czci skadowe s nieprzypadkowym zbiorem elementw. S nimi pastwa narodowe wrd ktrych dominujc rol peni wielkie mocarstwa. Zaoeniem o charakterze epistemologicznym w realizmie strukturalnym jest istnienie midzynarodowej anarchii, ktra zmusza kraje do maksymalizacji wasnej potgi, realizowanej poprzez zasad samopomocy (ang. selfhelp). Mimo to, ograniczenia strukturalne systemu utrudniaj ich dziaania, bowiem pastwa przy planowaniu wasnych ruchw musz skupia si na zyskach relatywnych, a nie absolutnych. Z powyszego twierdzenia wynika kolejna podstawowa zasada jak powinny si kierowa, mianowicie zasada rwnowagi si (ang. balance of power) (Waltz 2010, s. 106111). Realizm strukturalny gosi prymat kwestii politycznych nad innymi, co unaocznia si w uywaniu przez Kennetha N. Waltza pojcia polityka midzynarodowa (ang. international politics) dla opisania podnoszonej w tej pracy

Szczerbowicz, W., 2018, Status quo w stosunkach midzynarodowych w Arktyce,

Przegld Geopolityczny, 24, s. 73-86.

- 75 -

dziedziny. Dla uproszczenia wywodu i jego spjnoci, w niniejszym artykule pojcie stosunki midzynarodowe bdzie uywane jako jego synonim. Paradoksalnie, uwaa on zaawansowanie mikro i makroekonomii za przykad, do jakiego powinni dy badacze przy unaukowianiu dyscypliny. Stosunki midzynarodowe s dziedzin ograniczon, odbywajc si na wyszym poziomie analizy, ni poziom jednostkowy i pastwowy. S gr o sumie zerowej, zbiorem regularnoci oraz sposobem ich wyjaniania (Waltz 1990, s. 2429). Gwne zarzuty wysuwane w literaturze wobec realizmu strukturalnego dotycz potencjalnego niedoszacowania roli organizacji midzynarodowych, proliferacji integracji w wiecie oraz zjawiska prymatu ekonomii nad polityk. Kwestie te mogyby by uznane za istotne przy przyjciu perspektywy neoliberalnej stosunkw midzynarodowych Ponadto, w realizmie strukturalnym pastwa w odniesieniu do innych musz zakada najgorszy scenariusz, przez co waltzowski wiat jest wiatem strachu, gdzie kraje musz nieustannie oglda si przez rami. Rwnowaga jawi si w tym ujciu jako rwnowaga strachu. Koresponduje to silnie ze wspczesnym przekazem G. Friedmana ze znanej agencji wywiadowczej Stratfor, przytoczonym m.in. przez W. Wilczyskiego (2016). Arktyka i pastwa arktyczne Arktyka jest najbardziej na pnoc wysunitym obszarem na Ziemi. Jej najbardziej popularn definicj, a przez to najprostsz delimitacj jest stwierdzenie, e jest to obszar pooony na pnoc od koa podbiegunowego pnocnego. Powysze konstatacje wydaj si by tautologi. Fakty te maj jednak implikacje polityczne, gdy osiem krajw posiadajcych swoje terytoria w obrbie koa podbiegunowego pnocnego oficjalnie tytuuje si pastwami arktycznymi oraz prowadzi polityk w tej zamknitej grupie (Valko 2014, s. 115). Chodzi o Stany Zjednoczone (USA) dziki Alasce, Kanad, kraje nordyckie (Dani dziki Grenlandii, Islandi, Norwegi, Szwecj, Finlandi) i Rosj (patrz rys. 1). Rywalizacja jest elementem strategii prowadzonej przez pastwa w polityce midzynarodowej. Poprzez ni okrelaj one strategie swoich dziaa, ktre jednak ze wzgldu na struktur, fakt istnienia innych aktorw posiadajcych rwnie swoje strategie, nigdy nie osign celu maksimum, jakim jest wiatowa dominacja. Celem minimum jest przetrwanie i zachowanie autonomii (Waltz 2000a, s. 3941). Powysze twierdzenia, Kenneth N. Waltz wprost ujmuje nastpujco: Silne poczucie zagroenia i groby zagady moe skoni do jasnego zdefiniowania celw, ktre trzeba osign, ale niekoniecznie umoliwi ono ich realizacj. Moliwo skutecznego dziaania zaley od zdolnoci uzyskania potrzebnych rodkw, a zwaszcza od istnienia warunkw, ktre pozwalaj pastwom i innym organizacjom na wprowadzenie odpowiednich rozwiza i strategii (Waltz 2010, s. 113).

Szczerbowicz, W., 2018, Status quo w stosunkach midzynarodowych w Arktyce,

Przegld Geopolityczny, 24, s. 73-86.

- 76 -

Rys. 1. Zasig Arktyki wg rnych kryteriw

rdo: The Arctic: location & geography, Dive and Discover. Deeper Discovery, http://www.divediscover.whoi.edu/arctic/images/arctic-boundaries.gif (data odczytu:

16.04.2018). Wedug Kennetha N. Waltza, polityka midzynarodowa jest tworzona w znacznej mierze przez mocarstwa. W kontekcie Arktyki, co te podkrela jej wyjtkowo, wikszego znaczenia nabieraj pastwa raczej nie zaliczane do tego cisego grona, jak Kanada, Norwegia i Dania, cho wpywajce w znaczcym stopniu na ksztat stosunkw midzynarodowych w regionie. W skali makro, mona obecnie zaobserwowa zmiany klimatu w regionie (Symon 2005). Ich porednimi implikacjami w Arktyce jest moliwo komercyjnego wykorzystania nowych tras eglugowych oraz atwiejszy dostp do surowcw mineralnych na ldzie, jak i pod dnem morskim. Moliwoci transportowe oraz eksploatacja surowcw energetycznych s wanymi skadnikami dzisiejszej potgi pastw. S to istotne kwestie w obecnym

http://www.divediscover.whoi.edu/arctic/images/arctic-boundaries.gif

Szczerbowicz, W., 2018, Status quo w stosunkach midzynarodowych w Arktyce,

Przegld Geopolityczny, 24, s. 73-86.

- 77 -

megatrendzie globalizacji, a kontrola nad nimi to wypadkowa celu maksymalizacji wasnego potencjau przez kraje (French, Scott 2009, s. 634). Rys. 2. Odkryte zoa ropy naftowej i gazu ziemnego oraz arktyczne szlaki eglugowe

rdo: D. Lipnickas, The Arctics thawing oil bonanza, CNN Money, http://money.cnn.com/infographic/news/economy/arctic-oil-map/arctic-map-963.png (data odczytu: 16.04.2018).

Realizowanie praw suwerennych w Arktyce jest naturalnym dziaaniem podejmowanym przez pastwa arktyczne. Wyjtkowoci sytuacji politycznej w regionie nadaje jednak fakt istnienia wd midzynarodowych na Oceanie Arktycznym oraz wynikajce z tego roszczenia terytorialne oraz spory terytorialne midzy zainteresowanymi krajami. Gwnym przedmiotem rywalizacji s w tym wypadku wymienione

Recommended

View more >