gotzon garate › wp-content › uploads › 2018 › 06 › ... · 2018-06-06 · hainbat ere izan...
TRANSCRIPT
![Page 1: Gotzon Garate › wp-content › uploads › 2018 › 06 › ... · 2018-06-06 · hainbat ere izan gara han ondoren; zu go-goan, eta zuri esker. Zutaz ni 30 urte baino gehiago irakasten,](https://reader034.vdocuments.site/reader034/viewer/2022042400/5f0f4a547e708231d4436d9d/html5/thumbnails/1.jpg)
Biharamuna. Gai hori duen mezu bat bidali dizut posta elektro-nikoz, eta zelako poza, erantzun didazula-eta. Urrian izan zenazkenekoa. Gogoratzen? Aitor, zu eta hirurok Bilboko Kafe An-
tzokian bazkaltzekoak ginen. Bere horretan geratu zen kontua, ezatzera ez aurrera. Denbora batean ezingo zinen-eta gurekin bildu...
Tartean zer gertatu den begiratu gabe ekarri nahi zaitut orri haue-tara. Berezko duzun irribarreaz, berezko duzun aurpegi koloreaz.Txapela eskuinaldera makurtuta, jaka beltza soinean eta liburu batbesapean. Azkeneko mezu hartatik gaurkora ez da ezer aldatu; zureibilbideko harriak dira, euskaldun handi baten harriak.
GGoottzzoonn GGaarraatteeJESUITA, IDAZLEA, OSABA, EUSKALTZALEA...
BAINA OROREN GAINETIK, LAGUNA.
Testuak: AINHOA LENDINEZ(Gotzon Garateren iloba)Diseinua eta maketazioa:ZALOA ARNAIZ
662 alea 10/7/08 12:16 Página 15
![Page 2: Gotzon Garate › wp-content › uploads › 2018 › 06 › ... · 2018-06-06 · hainbat ere izan gara han ondoren; zu go-goan, eta zuri esker. Zutaz ni 30 urte baino gehiago irakasten,](https://reader034.vdocuments.site/reader034/viewer/2022042400/5f0f4a547e708231d4436d9d/html5/thumbnails/2.jpg)
Gotzon Garate Goihartzun, hala bataiatuzintuzten Elgoibarren, 1934. urtean. Du-rangoko Jesulagundiaren ikastetxean ba-
txilergo ikasketak egin eta zuk zeuk askotxotanesan duzunez, orduan hartu zintuen euskal kon-tzientziak eta euskararen aldeko jarrerak.
“Neure bizitzan izan dudan gauzarik ederrenafamilia izan da. Ni hamaika senidetan gazteenaizan naiz. Sei anaia eta bost arreba, bata bainobestea jatorragoa. Gurasoak txit onak izan nituen.Horixe da mundu honetan izan dudan oparirikonena. Langileak, zintzoak, hitzekoak, garbiak, si-nesmen handikoak. Gure aitaren ama santa batzela esaten dute gure senide zaharrenek. Ni eznaiz ezertxo ere oroitzen”, horiek zure txikitakooroitzapenak laburtzeko, bidali dizkidazun hitzak.
Zu jaio eta bi urte bete baino lehenago hasizen Gerra Zibila. Anita arreba zaharrenak mantanbildu eta babestokira eramaten omen zintuen,bonba erasoak hasten zirenean. Eta hala joan zenzure gaztaroa. “Gure bizitza goxo-goxo zihoan.Udan igerian egiten genuen Goikorrotako presan.Hortxe ikasten genuen. Gure jolasak pilota etafutbola ziren. Eskolara, Plaza Txikira joaten ginen.
Nik beti matematikak oso gustukoak izan nituen,matematikak eta hizkuntzak”.
Hamabi urterekin, Durangora joan zinen, ba-txilergoa Jesuiten ikastetxean egitera. Handik biurtera, euskaldun jesuitak banandu egin zintuzte-ten. “Antieuskaldun jesuiten lana izan zen”, halaesan izan diguzu. Euskaldunak Francoren kontraborrokatu zirela eta elkarturik arriskua omen zirenerlijiorako. Divide et impera.
Urte berean, Durangon batxilergo ikasketenbigarren urtea bukatua zenuen. Durangon jarraitubeharrean baina, Xabierrera joan behar izan ze-nuen. Ordura arte Elgoibarko euskaraz bakarrikegiten omen zenuen: “Ikasketa denboran segun-do bat ez zitzaion ematen euskarari. Espainolezden-dena eta beti. Euskara hizkuntza madarika-tua eta gaitzetsia zen. Francoren garaipenarenondoko urte beltzak ziren. Otoitz guztiak eta es-kola guztiak huts-hutsez espainolez”.
BBiiddeekkoo mmuuggaarrrr ii aakk
“Neure bizitzan izan dudan gauzarik ederrena familia izan da”
NN AA RR RR AA ZZ II OO AAf Lehortean (1979)
f Muskilak (1980, Mensajero)
f Nafarroako Ezkurran (1981, Gero)
f Aldarte oneko ipuinak (1982, Gero)
NN OO BB EE LL AAf Elizondoko eskutitzak (1977)
f Esku leuna (1977)
f Goizuetako ezkongaiak (1979, Zugaza)
f Izurri berria (1981)
f Alaba (1984, Elkar)
f Zilarrezko gazteluaren kronika urratua (1992, Gero)
SS AA II AA KK EE RR AAf Marxen marxismoa (1971, Mensajero)
f Marx eta nazioa (1972, Mensajero)
f Marxen ondoko errebisionismoa, Rosa
“Gotzon berez ez dot izan ira-
kasle, ez naban-eta haren uni-
bertsitatian ikasi. Alde horretatik
ez, baiña bestela bai esan lei-
kela irakasle eta maixu izan do-
dala. Lan oso ona egin dau urte
askuan, batzuetan harrigarrixa
ere irudittu izan jatena. Euske-
riaren arimara iritsi nahi izan
dau, eta oso egoki jaso dau be-
re lanetan, zalantzarik gabe.
Danak eziñ, baiña pare bat ai-
ttatzeko, ‘Erdarakadak’ eta
‘Atsotitzak’ ezinbesteko materi-
xala da edozeiñ filologorentzat”.
Jesus MariMakazaga
Hizkuntzalaria
“Marx eta marxismoaz asko
idatzi zuen eta orduan ezagutu
nuen Gotzon. Bere gelan hartu
ninduen Deustuko jesuiten
egoitzan. Jakintsua baina oso
gertukoa egin zitzaidan. Geroz-
tik nobelagintzagatik ezaguna
bihurtu bada ere, euskarareki-
ko maitasuna aipatuko nuke,
batik bat, Gotzonen ezaugarri
nagusitzat”.
AlbertoAgirreazaldegi
Laguna
Gotzon, Jose Luis eta Roman Garate
LL AANN AAKKLLAA NN AAKK
662 alea 10/7/08 12:16 Página 16
![Page 3: Gotzon Garate › wp-content › uploads › 2018 › 06 › ... · 2018-06-06 · hainbat ere izan gara han ondoren; zu go-goan, eta zuri esker. Zutaz ni 30 urte baino gehiago irakasten,](https://reader034.vdocuments.site/reader034/viewer/2022042400/5f0f4a547e708231d4436d9d/html5/thumbnails/3.jpg)
“1971an ezagutu nuen Gotzon
Garate idazle-irakaslea (Marxen
marxismoa). Geroago Gotzon ele-
berrigilea (Esku leuna, 1978). Ge-
roago euskal bitxi-bilatzailea, ‘Er-
darakadak’, 1988; ‘Atsotitzak’,
1998). Tartean, Gotzon gizona.
Bere lanak ditu bere izakeraren is-
pilu: euskaltasuna, abertzaletasu-
na, jatortasuna, xumetasuna,
egiaren aldeko emana, ahularen
aldeko borroka, jakin-min asegai-
tza... Ezaugarri horiek beti Gotzon
bat eman didate: gizon maitaga-
rria”.
Nobiziatu denboran noiz edo behin Elgoiba-rrera etortzen zinen. Etxekoek arropa-dendan la-nean jarduten zuten eta denen aurrean galtzeko-tan gaztelera galduko zenuela esaten zenien.“Etxean nahiko harriturik gelditzen ziren, horrela-korik ez baitzuten sekula entzun. Francoren den-bora gorrietan ginen”.
1953an Loiolan sartu zinen jesuita: “Niretzatzoragarria izan zen, Loiolan euskaraz aritzeko au-kera on-ona izan bainuen”. Jesuita sartu eta ofi-zialki ez omen zen ezertxo ere euskaraz ikastenedo erakusten. Den-dena espainolez edo latinez.Eta euskaldunek zeuon kontura ikasten zenuteneuskaraz: “Nobiziatuan bertan oso zalea nintzen.Oroitzen naiz Mantzisidorren Santuen Bizitzak etaJesusen bizitza zein gustura irakurtzen nituen.Horiek izan ziren nire bizitzan irakurri nituen lehen-dabiziko euskal liburuak. Hura nire poza euskarazirakurtzen! Neure begien aurrean mundu berriazabaltzen zela iruditzen zitzaidan. Nik umetatikhizkuntzak ikasteko grina bizia izan nuen. Euska-ra nire bihotzeko, nire erraietako hizkuntza zelasumatzen nuen, ordea”.
Eta euskal senari ezkutuan, gaztelaniarenitzalean eutsi behar askotan, ezta osaba? Horrenharitik kontatu didazu hau:
“Francisco Ibiriku gure probintziala izan zen.Euskarari gorroto handia zion. Ameriketara euskalnobizio asko bidali zuen. Batzuek Iparraldeanetxe bat edo ikastetxe bat ipintzea komeniko litza-tekeela esan zioten. Ez zuen inola ere onartu. Ho-ri ‘zazpiak bat’ zirela onartzea izango zen. OrainIparraldean euskal departamentua onartzen ezduten bezala, Parisen Euskal Herri osoa biltzekoarriskua dagoela ikusten baitute. Ibirikuk dozena-ka euskaldun bidali zituen Venezuelara. Horien ar-tean Joxe Kruz Aiestaran eta gure anaia. Bide-
gain, Agirre, Lazkano, Odriozola... Euskal Herriaeuskaldunik gabe utzi zuen. Aiestaranek berakere esaten zidan guztiok bagenekiena: euskal-dungoa deuseztearren bidali zituela. ProvinciaOccidentalean nobiziatu Orduñan zegoen. Aldatuegin zuten, ordea, Villagarcia de Camposera.Arrazoia Padre Peirok garbi esan zuen: ‘Para des-vasquizar a los vascos’. Hori egia dela gauza jaki-na da eta askori entzun diet, Sheifler eta Goikoe-txea Iñakiri eta besteri”.
1960an, 26 urterekin beraz, Zaragozako ElSalvador ikastetxera joan zinen, filosofia eta gre-koa irakastera. Gazteekin egotea beti gustatu izanzaizu, eta bertan ere barnetegiko gazteen ardura-dun zinen. Bi urtez lanean aritu ostean, 1962anInnsbruckera joan zinen teologia ikastera. Hiru ur-tera egin zinen apaiz eta hurrengo urtean, Ins-bruck utzi eta Hirugarren Probazioa egitera Cor-dobara egin zenuen. Urteak arin zihoazen, eta1967an Suitzako Friburgen marxismo ikasketakhasi eta hurrengo urtean itzuli zinen Deustura, hi-ru hilabetez irakasle aritzeko. Berriz ere Friburgo-ra joan zinen 1968an, marxismo ikasketak amai-tzera. Urtebeteren buruan Marxismo irakaslea zi-nen Deustuko unibertsitatean.
Luxemburg (1974, Mensajero)
f Lenin eta nazioen autodeterminazioa
(1980, Mensajero)
f Leninen marxismoa (1983, Mensajero)
f Euskal elaberrien kondaira - 2
(1985, Mensajero)
f Euskal elaberrien kondaira - 3
(1991, Mensajero)
f Euskal atsotitzak (1995, Gero)
f Atzerriko eta Euskal Herriko polizia
eleberria (2000, Elkar)
f Euskal eleberrien kondaira (2001, Gero)
HHIIZZTTEEGGIIAAf Erdarakadak (1988, Gero)
KK RR OO NN II KK AAf New York, New York (1988, Elkar)
f India harrigarria (2001, Elkar)
f Zakurra, zeure laguna (2002, Elkar)
f New Yorkeko kronika beltza eta
beste kontu periferiko batzuk
(2004, Elkar)
BBIILLDDUUMMAAf Lauaxeta menderik mende
(2005, Mendebalde Kultur Alkartea)
“Gotzonek hitz eta keinu bakoitze-
an islatzen eta kutsatzen du eus-
kararenganako maitasuna eta gri-
na. Maiteminduek ohi duten beza-
la. Haren ekarri ez da, baina, aza-
lean gelditzen. Ikasketek eman
dien diziplina eta zehaztasun
osoa eransten dio lan bakoitzari,
hizkuntza biluztuari luzaroko jan-
tzia eskaini nahi balio bezala. Eta
lortu egiten du, zinez”.
AnjelUgarteburu
Iloba
AndresAlberdi
Irakaslea
662 alea 10/7/08 12:16 Página 17
![Page 4: Gotzon Garate › wp-content › uploads › 2018 › 06 › ... · 2018-06-06 · hainbat ere izan gara han ondoren; zu go-goan, eta zuri esker. Zutaz ni 30 urte baino gehiago irakasten,](https://reader034.vdocuments.site/reader034/viewer/2022042400/5f0f4a547e708231d4436d9d/html5/thumbnails/4.jpg)
CC UU RR RR II CC UU LL UU MM LL AA BB UU RR RR AA
Bederatzi hizkuntza dakizkizu eta hamaika herrialdetara bidaiatu du-zu, mundu zabalean. Filosofian doktoratu zinen Madrilgo UnibertsitateKonplutentsean, Teologian lizentziatu Insbruckeko Unibertsitatean, Filo-logia Erromanikoan lizentziatu Deustuko Unibertsitatean eta Marxismoanespezializatu Friburgoko Unibertsitatean.
HH II TT ZZ EE GG II NN DD EE ZZ AA GG UU NN MM AA II TT AA SS UU NN AA ZZ ,, MM AA II TT AA SS UU NN EE ZZ
Horixe baita zuretzat euskara eta euskal mundua, ezta? Maitatzea, alegia. Halaesan izan didazu beti. Euskaldunok eta, bidenabar, euskalgintzan ari garenok beti du-gula poz berezi bat, egunerokoari gogoz heltzeko indarra ematen digun zerbait: euska-ra gurea. “Herriaren alde ari garen sentsazioa, giro alai eta jatorrean”, hala esan didazuazkenekoz hitz egin dugunean.
Begiak itxi eta sarri oroitzen naiz orain urte batzuk Loiolan, bazkalaurre batean,eguzkia lagun, paseoan nola joan ginen jatetxera. Euskaraz hitz egin genuen, inguruko-ei gutxi axola zitzaiela ohartu gabe, guretzat, zuretzat eta niretzat, mundu liluragarrienadenaz... Eta zilegi bekit Hasier Etxeberria elgoibartar jatorrak zutaz idatzitakoa honaekartzea: “...ez dut nehor ezagutzen mundua eta munduko jendea hainbeste maiteduenik, berezkoa duena hainbeste maiterik, aldi berean...” eta bidenabar, baita bestehau ere: “...ez da mundu honetakoa: estralurtarra da”.
“Zertan ari zara orain?”, galdetu didazu azkenekoz. Eta batean edo bestean ari nai-zela, euskalgintza dela entzute hutsak pozten zaituela ohartu naiz. Bide erakusle izanzaitut, neurekoi sentitzeraino... beti izan baitzara telefonoaren edo ordenagailuaren bes-taldean, nik zer beharko. Paperak bukatzen ari zaizkit, baina ez euskarazko hitzak. Es-kerrak eman nahi dizkizut, zorionak ere bai egin duzunagatik, egiten ari zarenarenga-tik.... Jesuita, idazlea, osaba, euskaltzalea... baina ororen gainetik, laguna...
EE UU SS KK AA LL FF II LL OO LL OO GG II AA RR EE NN AA II TT AA
Deustuko errektoreari behin eta berrizeskatu zenion Euskal Filologia sortzeko, bai-na ezer egiten ez zutenez, 1977ko maiatze-an artikulu bat idatzi eta egunkarietara bidalizenuen: "El próximo curso comienza la filo-logía vasca en la Universidad de Deusto".Zuk zeuk honela azaldu izan dituzu artikuluhorren ondorioak: "Hura izan zen zalaparta!Errektoreak deitu zidan bere aurrera, etaoso haserre xantajista nintzela esaten hasizitzaidan. Katalana zen, jatorra oso, bainagure problemak ez zituen ulertzen. Jendeaanimatuz joateko egin nuela hori, esan nion.Eta halaxe hasi ginen, eta gaur arte".
2006ko maiatzean omenaldi beroa eginzizuten Deustun bertan, Euskal Filologiasortu zenuela 30 urte bete zirela eta, eske-rrak emateko. Fakultate horretan hezi zirenzuri esker Unai Elorriaga, Jon Arretxe etaJoseba Sarrionandia handiak, besteak bes-te. Baita Andoni Egaña bertsolaria eta Txu-ma Murugarren abeslaria bera ere. Bestehainbat ere izan gara han ondoren; zu go-goan, eta zuri esker.
ZZuuttaazz nn ii30 urte baino gehiago irakasten, eta bizi osoa jendea hezten eta laguntzen. Euskaldun jaio eta
euskaldun bizi. Baina bederatzi urte kanpoan igaro zenituela eta, 1969an “berriz euskararen jabeegiteko” baserrietan ibiltzen hasi zinen. Lehendabiziko baserria Azpeitiko Odriozolatxo izan zen.Ondoren, zazpi probintzietako baserrietan aritu zara, “indigena euskaldunenen” ahozko ondareajasotzen. Esango nuke dela zure lanik oparoena, ezta? Egunerokoan baserritarrek trebeki egiten du-ten gure hizkuntzako altxorra zeureganatu eta gureganatzea, gaur arte.
Anai-arrebakArgizaiola saria 2006
662 alea 10/7/08 12:16 Página 18
![Page 5: Gotzon Garate › wp-content › uploads › 2018 › 06 › ... · 2018-06-06 · hainbat ere izan gara han ondoren; zu go-goan, eta zuri esker. Zutaz ni 30 urte baino gehiago irakasten,](https://reader034.vdocuments.site/reader034/viewer/2022042400/5f0f4a547e708231d4436d9d/html5/thumbnails/5.jpg)
Nizeto eta Gotzon Garate
AArrggaazzkk ii ttaann
Gotzon Garate Loiolako basilikan, lehenengoz meza eman ostean.
Gotzon eta Jose Luis Garate.
Gotzon Garate erdian, anaia eta lagunekin.
662 alea 10/7/08 12:16 Página 19