wstęp - wydawnictwo naukowe .wstęp wstęp koniec zimnej wojny radykalnie odmienił bezpieczeństwo

Download Wstęp - Wydawnictwo Naukowe .Wstęp Wstęp Koniec zimnej wojny radykalnie odmienił bezpieczeństwo

Post on 27-Feb-2019

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Wstp

Wstp

Koniec zimnej wojny radykalnie odmieni bezpieczestwo midzynarodowe. Znikno zagroenie globalnym konfliktem pomidzy dwoma wczesnymi super-mocarstwami, pomidzy dwoma dominujcymi na scenie midzynarodowej blo-kami pastw. Znikno widmo nuklearnej zagady, ktre byo silnie obecne w my-leniu o bezpieczestwie jeszcze na pocztku lat 80. poprzedniego stulecia, czyli zaledwie jakie trzy dekady temu. Na pierwszy plan wysuny si nowe problemy bezpieczestwa midzynarodowego i nowe tematy w towarzyszcych tej prze-mianie badaniach. Od pocztku lat 90. mielimy do czynienia z kolejnymi falami zainteresowania problemami-zagroeniami, ktre dominoway w wyobrani ko-mentatorw, badaczy i ekspertw oraz politykw.

Bezporednio po upadku bloku sowieckiego gwnym zagroeniem bezpie-czestwa midzynarodowego w nadchodzcej epoce miay by problemy naro-dowociowe i konflikty zwizane z przebiegiem granic niepokrywajcym linii podziaw etnicznych czy religijnych. Konflikty na terenie byego Zwizku So-wieckiego oraz w byej Jugosawii jak si zdawao potwierdzay t diagnoz. Pisano o odmroeniu zadawnionych problemw, ktre nie mogy si wczeniej ujawni czy ktrych nie dawao si rozwiza z uwagi na sztywny geopolityczny gorset podziau wiata na dwa bloki. Pod pretekstem witej zasady rwnowagi obie strony staray si nie dopuszcza do jakiejkolwiek zmiany naruszajcej ich stan posiadania. Dotyczyo to take obszarw trzeciego wiata. Potem pojawi si fenomen pastw upadych, ktrych ilustracj staa si Somalia i spektakularna poraka misji humanitarnej prowadzonej przez oddziay wojskowe USA z man-datu Rady Bezpieczestwa Narodw Zjednoczonych w pierwszej poowie lat 90. Pniej uwidocznio si zagroenie proliferacj broni masowego raenia oraz ra-kiet balistycznych z udziaem podmiotw pozapastwowych, a wic takich, ktre trudniej powstrzyma i wobec ktrych sabo dziaa mechanizm odstraszania.

Pierwsza pozimnowojenna dekada staa z jednej strony pod znakiem dywi-dendy pokoju, czyli zmniejszania nakadw na zbrojenia, a drugiej strony pod znakiem rozszerzania si i wzrostu roli Zachodu, zwaszcza USA, w zapewnia-niu bezpieczestwa midzynarodowego. Sojusz Atlantycki rozszerza si, nie tyl-

Wstp10

ko przyjmujc kolejnych czonkw pastwa byego bloku komunistycznego, lecz take opracowujc strategi, ktra dawaa mu moliwo prowadzenia ope-racji militarnych poza jego dotychczasowymi granicami; nie jedynie w obronie wasnej. Testem nowej strategii byo zaangaowanie NATO w byej Jugosawii. W zachodnim dyskursie pojawio si haso globalizacji NATO, dla ktrego uspra-wiedliwieniem miaby by obowizek ochrony uniwersalnych praw czowieka w sytuacjach dramatw humanitarnych. W kocu lat 90. zachodni, czyli jedyny, dyskurs o bezpieczestwie zosta zdominowany koncepcj interwencji humani-tarnej, ponad granicami i nawet bez zgody ONZ. Od koca lat 90. widzimy te odwrcenie pozimnowojennej tendencji ograniczania budetw obronnych; na-kady na zbrojenia zaczynaj rosn. Ten nowy ton, pod naciskiem wewntrznych lobbies, nadaj Amerykanie.

Aktem wnoszcym now jako do bezpieczestwa midzynarodowego sta si zbrodniczy zamach terrorystyczny dokonany 11 wrzenia w Nowym Jorku i Waszyngtonie przez ugrupowanie terrorystyczne Al-Kaida. Uderzenie za pomo-c samolotw pasaerskich w wieowce wiatowego Centrum Handlowego na Manhattanie, ktre przynioso mier okoo 2700 osb, byo ogldane na ekra-nach telewizorw przez ludzi na caym wiecie. Ten spektakularny atak w jedy-ne wiatowe supermocarstwo podziaa na wyobrani wiata mediw i polityki1. Odpowied supermocarstwa bya jeszcze powaniejsza. Od tej pory polityka bez-pieczestwa USA i pozostaych pastw Zachodu zostaa podporzdkowana glo-balnej wojnie z terroryzmem. Jej przejawem byy nie tylko wojny w Afganista-nie i Iraku, lecz take nadzwyczajna rozbudowa zdolnoci wojskowych, gwnie Ameryki, skokowy wzrost wydatkw na zbrojenia oraz rozwj obecnoci mili-tarnej Zachodu w rnych miejscach wiata (zwaszcza sub specjalnych prowa-dzcych operacje niejawne). Terroryzm jako zagroenie, szczeglnie terroryzm fundamentalistw islamskich, zdawa si skupia w sobie wszystkie inne zagro-enia, cznie z proliferacj broni masowego raenia, pastwami upadymi i spo-eczno-kulturowymi negatywnymi efektami ubocznymi procesw globalizacji (zbiorczo nazywano je zagroeniami asymetrycznymi). Byo to o tyle zaskaku-jce, e szkody czynione przez terroryzm, w tym liczba ofiar, okazay si daleko mniejsze ni skutki lokalnych konfliktw w rnych czciach wiata. Ot terro-ryzm fundamentalistw islamskich by skierowany przeciwko interesom Zacho-du, przede wszystkim USA, a to Zachd decydowa o tym, co jest wane w sferze bezpieczestwa midzynarodowego. Przy okazji global war on terror pojawio si pojcie polityki strachu, czyli wiadomego posugiwania si zagroeniem, demonizowania tego zagroenia dla celw politycznych (zwalczania opozycji, umacniania wadzy, wzrostu wydatkw na zbrojenia). Przesada w reagowaniu na

1 Ewolucj problemw bezpieczestwa po zimnej wojnie mona przeledzi dziki lekturze artyku-w wstpnych Adama D. Rotfelda, dyrektora Sztokholmskiego Instytutu Bada Pokojowych, SIPRI, w SIPRI Yearbook (od pocztku lat 90. do poowy pierwszej dekady obecnego stulecia).

Wstp 11

terroryzm powodowaa nowe problemy bezpieczestwa (wojna przeciwko Irako-wi, destabilizacja w Pakistanie).

Naley zwrci w tym miejscu uwag na dwie cechy rozwoju bezpiecze-stwa midzynarodowego i bezpieczestwa narodowego poszczeglnych pastw, a zwaszcza ich polityk bezpieczestwa. Po pierwsze, doszo do znacznego przedmiotowego rozszerzenia zakresu bezpieczestwa. Jak wiadomo, do ko-ca zimnej wojny rozumienie bezpieczestwa sprowadzao si do jego militarnych aspektw i spraw bezporednio zwizanych z zagroeniem militarnym oraz wi-zao z odpowiedzi na ten typ zagroe (wywiad, technologie). Po zimnej wojnie, a zwaszcza od pocztku nowego stulecia, rozumienie bezpieczestwa rozszerzy-o si na nowe obszary i mwi si obecnie o bezpieczestwie energetycznym, fi-nansowym, ekologicznym, o zwizkach midzy przestrzeganiem praw czowieka a bezpieczestwem itd. Po drugie, rozszerzeniu uleg geograficzny zasig rozu-mienia i polityki bezpieczestwa. Zaczo si uwaa, e to, co dzieje si w od-legych regionach, moe mie wpyw na nasze bezpieczestwo i zwizku z tym wymaga naszej reakcji. Jedno i drugie zjawisko niesie ze sob pewne niebezpie-czestwa w postaci atwej nadinterpretacji zdarze, a w bardziej precyzyjnym ujciu, pospiesznego interpretowania rnych zdarze w kategoriach bezpiecze-stwa, czyli domagania si reakcji na te zdarzenia jak na zagroenia bezpiecze-stwa2. Przedmiotowe i geograficzne rozszerzenie pojmowania bezpieczestwa miao swoje ogromne konsekwencje dla bada i analizy zwizanych z nim pro-blemw.

*Nieco ironizujc, mona powiedzie, e po zimnej wojnie pojawiy si nie tyl-

ko nowe problemy i zagroenia bezpieczestwa, narodowego i midzynarodowe-go, lecz take zagroenia dla analizy i bada bezpieczestwa. Po zimnej woj-nie mamy do czynienia w tej dziedzinie z pewnym paradoksem. wiat sta si bezpieczniejszy, natomiast obszar bada wszed w faz niezwykego rozkwitu. Najpierw szybko rozwiny si studia bezpieczestwa (security studies), co stao si rwnie dziki zabiegowi zwanemu sekurytyzacj, czyli obejmowaniu przez badania bezpieczestwa nowych obszarw przez przypisywanie im bezpored-niego zwizku z bezpieczestwem, a nawet nazywanie ich okrelonym rodzajem bezpieczestwa (np. bezpieczestwo zdrowotne czy finansowe). Ekspansja stu-diw bezpieczestwa dosza do punktu, w ktrym postulatywnie wypeniay one niemal cay program nauk politycznych lub stosunkw midzynarodowych. Takie wraenie mona byo odnie na podstawie niektrych podrcznikw do bezpie-czestwa narodowego i midzynarodowego. Security studies zachowyway si ni-czym mityczny krl Midas czegokolwiek si dotkny, stawao si to proble-mem bezpieczestwa. Wraz z powrotem do uycia siy (wojny w b. Jugosawii,

2 Kuniar (2003).

Wstp12

Afganistanie, Iraku) odzyskay swj blask studia strategiczne (strategic studies). Boom na studia bezpieczestwa i strategiczne w wielu krajach zachodnich wzi si w duej mierze z atwoci dostpu do pienidzy finansujcych badania w tej dziedzinie. Z jednej strony suyy one rozwojowi tej dyscypliny powstay licz-ne orodki badawcze, z ogromn atwoci mona byo organizowa niezliczone konferencje, finansowa projekty badawcze, ktrych owocem byy liczne publi-kacje. Doszo do wyksztacenia si wielkiej rzeszy ekspertw i badaczy bezpie-czestwa. Badania osigny dobry poziom.

Z drugiej strony owa ekspansja studiw bezpieczestwa niosa ze sob za-groenia dla nich samych. Zagroeniami okazyway si zreszt same rda tej ekspansji. Trzeba wskaza na przynajmniej trzy rodzaje zagroe dla studiw bezpieczestwa: mediatyzacj, ideologizacj, urynkowienie. Mediatyzacja pro-blematyki bezpieczestwa wzia si z wszdobylskoci wspczesnych me-diw i ich ambicji wywierania wpywu na polityk. Media, ktre ju wczeniej stay si czwart wadz, nie ograniczay si do informowania czy przekazu ob-razu sytuacji stanowicej problem bezpieczestwa. Potne grupy medialne chc, aby wadza podejmowaa decyzje zgodne z ich wyobraeniami o wiecie, zgodne z ich interesami. Kamera z jednej strony, a przekaz telewizyjny z drugiej zaczy dociera wszdzie. Pokazywanie konfliktw zwikszao ogldalno oraz naka-dy prasy. Ponadto dziennikarze i redaktorzy chtnie wcielali si w rol sumienia opinii publicznej; to przecie wdziczna rola, a przy tym oddalajca wszelkie po-dejrzenia o kierowanie si przez media kryterium zysku. W mediach nie ma czasu na pogbion analiz. Trzeba szybko wskaza winnych i podj dziaania, czy-li przymusi rzdy do okrelonej reakcji. Media potrzeboway w tych sytuacjach ekspertw, ktrzy bd potwierdza ich obraz i postulaty. Eksperci stawali si medialnymi gwiazdami i podchwytywali medialny ton: wyolbrzymianie zagro-e, deformowanie obrazu sytuacji przez jego czarno-biae uproszczenie. Obie strony czerpay z tego korzyci. Potencjalni sponsorzy projektw badawczych zwracali przecie uwag na to, czy te badania i ich autorzy wywierali wpyw na sytuacj, czy miay one znaczenie dla pra