wniosek do tk

Download Wniosek do TK

Post on 11-Jan-2017

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich

    Al. Solidarnoci 77

    00-090 Warszawa

    Tel. centr. (+48 22) 55 17 700

    Infolinia obywatelska 800 676 676

    biurorzecznika@brpo.gov.pl

    www.rpo.gov.pl

    R ZE C ZN IK PRAW OB YWAT EL SKICH

    IV.501.7.2015.ST

    Wniosek

    Rzecznika Praw Obywatelskich

    Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

    kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) oraz art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 15

    lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 2014 r., poz. 1648)

    wnosz o

    stwierdzenie niezgodnoci art. 12 1 i 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

    i opiekuczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 583) z art. 30 i art. 47 w zwizku z art. 31 ust. 3

    Konstytucji RP.

    Warszawa, dnia 12 maja 2015 r.

    Trybuna Konstytucyjny

    Warszawa

  • - 2 -

    Uzasadnienie

    Stosownie do art. 5 k. r. o. kierownik urzdu stanu cywilnego, ktry dowiedzia si o

    istnieniu okolicznoci wyczajcej zawarcie zamierzonego maestwa, odmwi przyjcia

    owiadczenia o wstpieniu w zwizek maeski lub wydania zawiadczenia, o ktrym

    mowa w art. 41, a w razie wtpliwoci zwrci si do sdu o rozstrzygnicie, czy maestwo

    moe by zawarte. Przepis art. 5 k. r. o. znajduje zastosowanie jako podstawa odmowy

    przyjcia owiadczenia o wstpieniu w zwizek maeski lub odmowy wydania

    zawiadczenia w sytuacji, gdy kierownik urzdu stanu cywilnego powemie wiadomo

    wskazujc na istnienie okolicznoci wyczajcych zawarcie maestwa, a wic m. in. w

    przypadkach okrelonych art. 10-15 k. r. o. W razie natomiast powstania po stronie

    kierownika urzdu stanu cywilnego wtpliwoci w tym zakresie, jest on zobowizany

    zwrci si do sdu o rozstrzygnicie, czy maestwo moe zosta zawarte.

    Z art. 564 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.

    U. z 2014 r., poz. 101 ze zm.) wynika ponadto, e postanowienie rozstrzygajce o tym, czy

    okoliczno przedstawiona przez kierownika urzdu stanu cywilnego wycza zawarcie

    maestwa, a take o tym, czy okolicznoci przedstawione przez kierownika urzdu stanu

    cywilnego uzasadniaj odmow: przyjcia owiadcze o wstpieniu w zwizek maeski, a

    take wydania zawiadczenia o braku okolicznoci wyczajcych zawarcie maestwa, o

    ktrych mowa w art. 41 k. r. o. sd wydaje po przeprowadzeniu rozprawy. W myl

    bowiem art. 89 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego

  • - 3 -

    (Dz. U. poz. 1741) w terminie 14 dni od dnia dorczenia zawiadomienia osoby, ktre

    spotkay si z odmow mog zoy do sdu waciwego ze wzgldu na siedzib urzdu

    stanu cywilnego wniosek o rozstrzygnicie, czy przyczyny odmowy wskazane w

    zawiadomieniu uzasadniaj odmow dokonania czynnoci.

    Zakazy dotyczce zawierania maestw zawiera m. in. art. 12 1 k. r. o. Zgodnie z

    art. 12 1 k. r. o. nie moe zawrze maestwa osoba dotknita chorob psychiczn albo

    niedorozwojem umysowym. Jeeli jednak stan zdrowia lub umysu takiej osoby nie zagraa

    maestwu ani zdrowiu przyszego potomstwa i jeeli osoba ta nie zostaa

    ubezwasnowolniona cakowicie, sd moe jej zezwoli na zawarcie maestwa. Z art. 12

    1 zdanie pierwsze k. r. o. wynika wic, e nie moe zawrze maestwa osoba dotknita

    dysfunkcjami w postaci choroby psychicznej albo niedorozwoju umysowego. Osoba

    taka jedynie wyjtkowo moe zawrze zwizek maeski po uzyskaniu sdowego

    zezwolenia na uchylenie tego ustawowego zakazu. Sd moe uchyli w ustawowy zakaz

    wwczas, gdy stan zdrowia lub umysu takiej osoby nie zagraa maestwu ani zdrowiu

    przyszego potomstwa i jeeli osoba ta nie zostaa ubezwasnowolniona cakowicie.

    Oznacza to, e w postpowaniu w sprawie zezwolenia na zawarcie maestwa sd musi

    dokona swoistej prognozy, czy w realiach rozpoznawanej sprawy wskazane przez

    ustawodawc dysfunkcje nie stwarzaj zagroenia dla samej instytucji maestwa oraz dla

    zdrowia przyszego potomstwa.

    W myl art. 11 1 k. r. o. nie moe zawrze maestwa osoba ubezwasnowolniona

    cakowicie, a wic osoba, w stosunku do ktrej stwierdzono wystpowanie przesanek

    okrelonych w art. 13 1 k. c. w postaci choroby psychicznej, niedorozwoju umysowego

    albo innego rodzaju zaburze psychicznych, w szczeglnoci pijastwa lub narkomanii oraz

  • - 4 -

    stwierdzono brak monoci kierowania swoim postpowaniem. Natomiast jak ju

    wskazano art. 12 1 k. r. o. wyklucza zawarcie maestwa w przypadku wystpienia

    choroby psychicznej lub niedorozwoju umysowego. Wykluczenie to dotyczy wic zarwno

    osb nieubezwasnowolnionych jak te osb ubezwasnowolnionych czciowo. Osoby

    takie mog jednak zawrze zwizek maeski za zezwoleniem sdu, jeeli ich stan zdrowia

    i umysu nie zagraa maestwu ani zdrowiu przyszego potomstwa. Inaczej rzecz ujmujc,

    art. 12 1 k. r. o. pozbawia prawa do zawarcia maestwa osoby dotknite chorob

    psychiczn albo niedorozwojem umysowym. Osoby takie mog zawrze zwizek

    maeski wycznie za zezwoleniem sdu.

    W uzasadnieniu uchway siedmiu sdziw z dnia 9 maja 2002 r. (sygn. akt III CZP

    7/02, OSNC z 2002 r., Nr 7-8, poz. 10) Sd Najwyszy stwierdzi, e zezwolenie sdu, o

    ktrym mowa w art. 12 1 k. r. o., ma szczeglny charakter. () Opiera si ono na

    stwierdzeniu, e w konkretnym przypadku, pomimo formalnego ustawowego zakazu

    zawarcia maestwa przez oznaczon osob, brak przeszkd do zawarcia maestwa, gdy

    pomimo choroby psychicznej albo niedorozwoju umysowego stan zdrowia lub umysu

    takiej osoby (jeeli nie zostaa ona cakowicie ubezwasnowolniona) nie zagraa

    maestwu ani zdrowiu przyszego potomstwa.

    W wietle powyszego uzna naley, e wzgldny zakaz maeski wynikajcy z art.

    12 1 k. r. o. oparty zosta przez ustawodawc na zaoeniu, e osobom dotknitym

    chorob psychiczn lub niedorozwojem umysowym naley uniemoliwi zaoenie

    rodziny. Osoby takie nie s bowiem w stanie stworzy trwaej wsplnoty maeskiej oraz

    nie s w stanie realizowa prawidowo takich funkcji rodziny jak prokreacja, opieka i

    wychowanie potomstwa. W literaturze zwraca si uwag (por. M. Domaski, Wzgldne

  • - 5 -

    zakazy maeskie, Lex, Warszawa 2013, s. 229-230), e zakaz okrelony w art. 12 k. r.

    o. zosta oparty na biologicznym podejciu do zaburze psychiatrycznych. Potraktowano

    stan choroby psychicznej tak jak choroby somatyczne. Zastosowanie dla konstrukcji

    zakazu wycznie kryterium medycznego choroby psychicznej wydaje si zakada, e

    stan taki moe zosta w atwy sposb ustalony przez biegego lekarza. () Filarem, na

    ktrym oparty jest zakaz zawierania maestw przez osoby dotknite chorobami

    psychicznymi i niedorozwojem umysowym, byo przewiadczenie o fundamentalnej i

    podstawowej (jeeli nie wycznej) roli czynnikw dziedzicznych w powstawaniu tego typu

    dysfunkcji. We wszystkich wypowiedziach na temat zakazu pojawia si argument

    .

    Przyjte przez ustawodawc w 1964 r. zaoenia budz jednak wspczenie, take w

    wietle wypowiedzi wiata nauki, istotne wtpliwoci konstytucyjne. Ju w 1989 r.

    wskazywano (por. R. Rutkowski, E. Waszkiewicz, U. Ludwikowska, Psychiatryczne

    aspekty nowej kodyfikacji prawa cywilnego w Polsce, Psychiatria Polska 1989, t. XXIII,

    Nr 3, s. 226), e przepis dotychczasowy jest najbardziej drastycznym pozbawieniem

    podstawowych praw obywatelskich osb z zaburzeniami psychicznymi. Argumentacja

    uzasadniajca generalny zakaz zawierania maestw przez chorych pochodzi z okresu, gdy

    przeceniano rol czynnikw konstytucyjno-dziedzicznych w rozwoju zaburze

    psychicznych, nie byo wspczesnych lekw psychotropowych, akceptowano separacj

    chorych w detencyjnych szpitalach i ich eliminacj z nurtu ycia spoecznego, a idee

    psychiatrii demokratyczno-rodowiskowej pozostaway w sferze marze.

    W zwizku z powyszym na tle obowizywania art. 12 1 k. r. o. pojawia si kilka

    istotnych problemw wymagajcych rozwaenia.

  • - 6 -

    Pierwszy problem dotyczy tego, e pojcia, jakimi posuguje si ten przepis

    (pochodzcy przecie sprzed ponad pidziesiciu lat), a wic choroba psychiczna oraz

    niedorozwj umysowy s archaiczne i nie przystaj do wspczesnej wiedzy medycznej.

    Jak wskaza Sd Najwyszy w wyroku z dnia 5 kwietnia 2013 r. (sygn. akt III CSK 228/12,

    LEX nr 1353197) termin choroba psychiczna zawarty w art. 12 1 k. r. o. nie przystaje

    do stanu i poj medycznych obecnej wiedzy psychiatrycznej. Zdaniem Sdu Najwyszego

    dokonanie wykadni art. 12 1 k. r. o. przez wskazanie definicji innego zaburzenia

    psychicznego zrwnanego z pojciem choroby psychicznej nie jest moliwe, bowiem w

    kadym wypadku ustalenie istnienia zaburzenia psychicznego w postaci konkretnej

    jednostki chorobowej, jej skutkw i rokowa na przyszo oraz wpywu na maestwo i

    potomstwo musi by dokonane in casu na podstawie zebranego materiau dowodowego, a

    zwaszcza opinii biegych z zakresu psychiatrii, niezbdnej z uwagi na konieczno

    wiadomoci specjalnych.

    W kontekcie pojcia choroby psychicznej wskazuje si (por. M. Domaski, op.

    cit., s. 218-220), e pojcie choroby psychicznej nie wystpuje w dwch podstawowych,

    najbardziej na wiecie rozpowszechnionych systemach kwalifikacyjnych zaburze

    psychicznych: Midzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorb i Problemw

    Zdrowotnych (ICD), opracowanej przez wiatow Organizacj Zdrowia, oraz Klasyfikacji

    Amerykaskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM). W obu systemach

    kwalifikacyjnych pojcie choroby psychicznej zastpiono pojciem (disorder). () Biegy psy