tomasz morus

Download Tomasz Morus

Post on 11-Jan-2017

221 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 104 Recenzje

    Danuta P e t s c h, Tomasz Morus. Wiedza Powszechna, Warszawa 1962, s. 212.

    umyle, wszechstronnej erudycji i prawym charakterze pozostanie na i blisk dla kadego mylcego czowieka, posiadajcego nie tylko

    rzmu w ocenie teraniejszoci, ale i pragnienie budowy lepszej przy-

    Czowiek: wszystkich czasw A man for all seasons mwi o Tomaszu Morze angiels ki podrcznik z czasw panowania Tudorw. Zdanie to z pewnoci do dzi nie tracio na aktualnoci. Posta angielskiego humanisty o ywym i chonnym i zawsze yw zmys krytyc. szoci.

    Najwiks mierci zapev lepszym ustr wsplnej wiai typowym, pri na pierwszyn rem racjonali ca niespraw ga pierwsza c lityczno-spoh darka na ws zuboenie kii czooi ten

    zym dzieem Morusa, ktre ju za ycia przynioso mu saw, a po mio niemiertelno, bya Utopia, opowie o nieznanej wyspie o naj- ju pastwowym, miaa wizja idealnego spoeczestwa opartego na iomoci i idei sprawiedliwoci. W obrbie swej epoki Utopia Morusa jest ;ykadem myli renesansowej, stawiajcej na kadym odcinku yciai miejscu rozum. Pastwo Utopian w zaoeniu Morusa miao by wzo- lego spoeczestwa, ukazujcym w zestawieniu ze swoim przykadem iedliwo i zo polityki i ekonomii Anglii wspczesnej autorowi. Ksi- Iziea Morusa stanowi wanie ostr krytyk angielskich stosunkw po- sczno-gospodarczych. Polityka zaborcza wadcw, niewaciwa gaspo- i, monopolistyczna sytuacja bogatych kupcw w handlu, postpujce is najbiedniejszych, oo w konsekwencji prowadzi do wzrostu przestp- niewesoy obraz realnej rzeczywistoci stanowi to dla drugiej ksigi

    Utopii, w ktrej More daje wykad wasnych pogldw o ustroju demokratycznym w szeroko pc jtym znaczeniu tego sowa. Funkcjonariusze pastwowi w Utopii wybierani s przez lud i rekrutuj si z wyksztaconych grup ludnoci. Praca jest obowizkiem powszechnym i mczyzn i kobiet. Pewnym ograniczeniem postpowoci More;i jest wprowadzenie klasy niewolnikw i gospodarka w Utopii opiera si m. in. n i pracy niewolnikw, speniajcych najcisze roboty. Jednak sam pomys uczynienia z niewolnikw pewnego rodzaju robotw-maszyn, dozorowanych przez wolny ch robotnikw, w epoce produkcji rzemielniczej i pocztkw manufaktury zacieki iwia wizj niezbyt ju odlegej przyszoci nowoczesnego przemysu opartego na pracy maszyn. Mieszkacy Utopii wojny uwaaj za ostateczno i podejmuj je edynie w obronie wasnych granic, granic sprzymierzecw albo przeciw tyranii. Interesujce s pogldy Morea na sprawy zwizane z religi. W pastwie Utopian panuje jak najdalej idca tolerancja. Jedynie fanatyzm religijny nie ma pra wa obywatelstwa, jako powodujcy wanie i walki bratobjcze zgubne dla kraju. Wszystkie religie maj rwne prawa i wyznawcy ich korzystaj W granicach rozs dku z cakowitej swobody. Brak nawet, co warto podkreli, wzmianek o zorganizowanej hierarchii kocielnej. Jak twierdzi Kautsky i, koci utopij- ski zgadza si w zasadzie z nowoczesnym socjalizmem, uznajcym religi za prywatn spra.w obywatela. Dugo by mona wylicza demokratyczne cechy ustroju utopijskieg o. Wizja Utopii w poczeniu z ksig pierwsz dziea zawierajc krytyk systemu feudalnego staje si czym wicej ni zwyk fantazj i.stawia autora w rzdzie prekursorw nowoczesnego socjalizmu.

    Taki wniosek wysuwa Danuta Petseh na zakoczenie analizy Utopii Morusa, ktra stanowi centralny rozdzia jej pracy powiconej angielskiemu humanicie a wydanej w omawianej ju na tym miejscu serii Myli i Ludzie 2. Ksika ta daje peny obraz sylwetki Morusa na tle wspczesnych mu wydarze, ludzi, pogldw. Ujta jest w form popularnej biografii, w ktrej

    1 K. K a u t s k y , Tomasz More i jego Utopia. Warszawa 1948.2 Por. w nrze 3/1962 Kwartalnika recenzj z ksiki K. L e n i a k a Fran

    ciszek Bacon.

  • Recenzje 105

    kolejne wypadki z ycia Morusa dostarczaj okazji do zarysowania jego pogldw w rozmai/tych dziedzinach. Na taki zamys autorki wskauj same ju tytuy rozdziaw: Ojczyzna Tomasza Morea; Renesans i katoliccy reformatorzy kocioa; Modo Tomasza Morea; Tomasz Mor, wybitny humanista europejski; Pocztki dziaalnoci politycznej Morea; Pogldy pedagogiczne Morea w praktyce jego szkoy; Kariera dworska Morea, Utopia Tomasza Morea; Tomasz More kanclerzem Anglii; Gniew wadcy to mier i wreszcie na zakoczenie Pogldy filozoficzne Tomasza Morea. Taki ukad pracy bez wtpienia uatwia jej odbir, ksik czyta si atwo i z duym zainteresowaniem, sylwetka Morea przedstawiona jest ywo i plastycznie. Wydaje si jednak, e te bezsporne zreszt korzyci osignite zostay kosztem pewnego spycenia omawianyh zagadnie. Np. rozdzia Tomasz More, wybitny humanista europejski nie przynosi waciwie adnych wiadomoci poza tym, e; Tomasz tumaczy Lukiana i by serdecznym przyprzyj acielem Enazma z Rotterdamu. Podobny niedosyt budzi trzystronicowe omwienie pogldw pedagogicznych Morea, a nawet analiza Utopii, czy wreszcie rozdzia o pogldach filozoficznych humanisty.

    Na marginesie nasuwa si tu uwaga posta Tomasza Morea ze wszech miar zasuguje na blisze ukazanie dzisiejszemu czytelnikowi, ale czy na pewno wanie w serii Myli i Ludzie naleao j opracowa? Seria powicona jest omwieniu dziaalnoci i pogldw filozofw wspczesnych i dawniejszych oraz szk i kierunkw filozoficznych..., a wydaje si, e itrudno nazwa Tomasza Morea filozofem w podobnym sensie, w jakim przyznaje si to miano takim zaprezentowanym ju w serii mylicielom, jak Tomasz z Akwinu, Bacon, czy Hegel. Rozdzialik o pogldach filozoficznych Tomasza robi wic troch wraenie napisanego tylko po to, aby tomik mg ju bez przeszkd zmieci si w profilu wydawniczym serii.

    Ksika D. Petsch jest dobrze i ciekawie napisana, ale chyba troch zanadto popularnie. Stanowi ona ywy przykad, jak bardzo trudne i dyskusyjne jest zagadnienie popularyzacji myli naukowej i folozofieznej. Wydawnictwo Wiedza Powszechna, ktre podjo tak bardzo cenn inicjatyw, zapocztkowujc seri Myli i Ludzie, po 8 ju wydanych pozycjach nie moe jeszcze cakowicie rozwiza tego problemu. Nie mona zapomina, e popularnie znaczy przystpnie, a nie powierzchownie.

    Na plus z punktu widzenia waciwie pojtej popularyzacji zapisa naley zaopatrzenie ksiki (po raz pierwszy w tej serii) w skorowidz osb, zwizanych z Tomaszem, a o ktrych mwi si w tekcie. Skorowidz podaje o kadej postaci sporo informacji, co ogromnie zwiksza czytelno publikacji. W sumie, tych kilka uwag krytycznych nie powinno przesoni istotnej wartoci ksiki D. Petsch, przeciwnie powinno raczej j podkreli. Ciekawa praca budzi bowiem zawsze dyskusj i pragnienie jeszcze1 wikszej doskonaoci.

    Magorzata Frankowska

    Antoni P o d r a a , Jakub Kazimierz Haur, pisarz rolniczy z XVII wieku. Studium z dziejw polskiej literatury rolniczej. Zakad Narodowy imienia Ossoliskich wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, WrocawWarszawaKrakw 1961, s. 254.

    Popularno, jak w przeszoci zdobyy dziea Jakuba Kazimierza Haura (1632 1709), nie pozostawaa w dnym stosunku do posiadanych o nim wiadomoci. Powan t luk wypenia w caoci monografia, wydana w ramach Prac Komisji Nauk Historycznych Oddziau PAN w Krakowie oraz biogram1, ktrych autorem

    1 Polski sownik biograficzny, t. X . WrocawKrakwWarszawa 1961, s. 311312.