sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz

Download Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz

Post on 20-Jul-2015

291 views

Category:

Education

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz

Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazRicardo Gmez (UPV/EHU)ricardo.gomez@ehu.es

Koldo Mitxelena Katedraren III. BiltzarraVitoria-Gasteiz, urriaren 8-11

1Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazNire irakurketa

Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz2

196419882011Hitzaldi honetan Sobre el pasado-ren nire irakurketa aurkeztuko dizuet. Nire irakurketa bat, hobeto esanda. Izan ere, Mitxelenaren liburu hau hain da garrantzitsua eta aberatsa, alderdi askotarik heldu ahal baitzaio, eta hainbat gairi buruz mintzatzeko parada ematen baitu.

Hortaz, nire irakurketa honetarako, liburuko zenbait pasarte hautatu ditut.

Haietako gehienek erakusten dute Mitxelenak 1964an idatzi zituenek oraindik balio handia gorde dutela, nahiz eta zenbait jendek ahaztuxea izan.

Bestetan, ikusiko dugu Mitxelenak jorratutako gaiak eta egindako proposamenak hurrengo hamarkadetan islatu direla, geroko euskalarien eskutik. Batzuetan Mitxelenak esandako bidetik jarraitzeko, bestetan hobetzeko eta baita inoiz kritikatzeko eta zuzentzeko ere.2Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazSPLVren egituraLa dialectologa vascaLa interpretacin de las diferencias dialectalesHistoria y prehistoria de la lenguaEl elemento latino-romnicoLa influencia indoeuropea prelatinaRelaciones de parentesco de la lengua vascaSobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz31. La dialectologa vasca

Euskal dialektologi ikerketen birpasa:

La interpretacin de las diferencias dialectalesHistoria y prehistoria de la lenguaEl elemento latino-romnicoLa influencia indoeuropea prelatinaRelaciones de parentesco de la lengua vasca

Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazKoldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-113SPLVren garrantziaEuskararen historia eta historiaurreari buruzko funtsezko lana, ezinbesteko sarreraGeroago:Intxausti (1990): Euskara, euskaldunon hizkuntzaTrask (1997): The History of BasqueNez Astrain (2003): El euskera arcaicoEusko Jaurlaritzak argitarabidean duenaSobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz4Sarrera ona, oraindik ere.

Geroago:Intxausti, Joseba, 1990, Euskara, euskaldunon hizkuntza, Gasteiz: Eusko Jaurlaritza. Badira gazt. eta ingl. itz.Larry Trask-en The History of Basque (1997): Sobre el pasado-rekin baino, Fontica Histrica Vasca-rekin parekatu beharko litzateke, haren jarraipen eta osagarri moduan. Barne historiaz gehienbat.Luis Nez Astrainen El euskera arcaico (2003): dibulgazio lan bikaina, baina kronologikoki oso mugatua: Antzin Aroko euskara eta ahaidetasun saioen azterketa.Eusko Jaurlaritzak argitarabidean duena. Biltzarraren azken egunean Ivn Igartuak aurkeztuko du.

4Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazIkerketa egitasmoaEuskararen historarako ikerketa egitasmo bat diseinatu zuen:euskalkien arteko aldea nola ikertu, adibide bezala Zar, E eta Z erabiliz (45-59. or.)euskararen mugak (78-79. or.)maileguen azterketa eta datazioa (latin-erromanikoak: 97-116. or.; arabismoak: 127-129; zeltikoak: 129-150. or.)Gai batzuk Mitxelenak berak jorratu zituen; bestetan geroko autoreekSobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz5Baina ez da soilik sarrera bat; liburuaren hainbat tokitan Mitxelenak euskararen historia ikertzeko egitasmo bat diseinatzen du:

euskalkien arteko aldea nola ikertu, adibide bezala Zar, E eta Z erabiliz (45-59. or.)euskararen mugak (78-79. or.): Erdi Aroko euskararenak (toponimiaren azterketa zehatz baten bidez: PETERSONena bezalako lanak oso baliagarriak izango dira), Aro Modernoko hedatzea (Ameriketako euskara, adibidez)maileguen azterketa eta datazioa (latin-erromanikoak: 97-116. or.; arabismoak: 127-129; zeltikoak: 129-150. or.)

Gai horietako batzuk Mitxelenak berak garatu zituen hurrengo urteetan:

Mitxelena, Koldo, 1968, Lat. s: el testimonio vasco, in A. Quilis (arg.), Actas del XI Congreso Internacional de Lingstica y Filologa Romnicas (Madrid, 1965), Madrid: CSIC, II, 473-489. Berrargit. LH, 282-295.Mitxelena, Koldo, 1969, Notas lingsticas a Coleccin diplomtica de Irache, FLV 1, 1-59. Berrargit. PT, 87-140.Mitxelena, Koldo, 1974, El elemento latino-romnico en la lengua vasca, FLV 6, 183-209. Berrargit. PT, 195-219. Ingelesezko. itz. in Hualde, Lakarra & Trask (arg.) 1995, 137-169.

Bestetan, geroko autorek hartu dute lekukoa, baina haien zerrenda ematea luzeegi gertatuko litzaiguke. Hala ere, hurrengo minutuetan zenbait adibide aipatuko ditut.5Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazeta geroztik honaEuskara batu zaharra (Mitxelena 1981 )VeleiaLazarragaSobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz6Sobre el pasado-n ez dira agertzen, baina batzuetan (EBZren kasuan) Mitxelenak puntu batzuk aurreratu zituen.

Gainerakoetan, liburuan aurki dezakegu gai hauetarako (ere) gaur egun oraindik baliagarriak diren Mitxelenaren gogoeta teoriko-metodologikoak.6Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazEuskara batu zaharra (I)(1) Ha habido convergencia desde entonces o bien diferenciacin y divergencia [entre B y G]? La respuesta no es dudosa para quien conozca algo de los viejos textos y del vizcano actual: aqul estaba ms cercano al guipuzcoano y a los dems dialectos que su continuador en el da de hoy. (64. or.)(2) el vizcano es un dialecto vasco ms entre los otros (65. or.)Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz71981eko artikulu batean (Lengua comn y dialectos vascos izenekoa), Mitxelenak hipotesi bat plazaratu zuen: euskalki historikoak ez dira pentsatzen zen bezain zaharrak. Haien arteko alde linguistikoa txikiegia da denboran oso atzera joateko. Horren aurrean, Mitxelenak proposatu zuen V-VI. mendeetan euskara batzeko egoera egokia izan zela, eta batasun horretatik sortuko zirela gero gaurko euskalkiak.

baina dagoeneko Sobre el pasado-n gai batzuk aurreratu zituen:

BZ gainerako euskalkietatik hurbilago dago gaurko B baino (64)

eta, aurrekoaren ondorio gisa, B besteak bezalako euskalki bat dela (65).

Honela, aurreko hamarkadetan sortu zen B/gainerakoak sailkapenei erantzuten hasi zen: Lacombe (1924) eta Uhlenbeck-en (1942) ideien kontra.

Ondoren:

Lakarra, Joseba A., 1986, Bizkaiera zaharra euskalkien artean, ASJU 20:3, 639-682.

7Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazEuskara batu zaharra (II)(3) No haremos ms que mencionar la cuestin de los dialectos vascos, de los que se ha tratado en los captulos anteriores. Puede establecerse alguna correlacin entre stos y las antiguas divisiones tribales? No estarn ms bien en conexin con hechos ms recientes como las divisiones eclesisticas? (85. or.)Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz8euskalkien antzinatasuna (85): Goi Erdi Aroan sortu, ez antzin aroko leinuekin lotuak Gaur egun teoria estandard bilakatu da

Hala ere, bada oraindik lotura horretan tematzen denik:

Iglesias, Hector, 2011, Sur l'origine prsume du fractionnement dialectal de la langue basque, ARSE Boletn anual arqueolgico saguntino 45, 65-95. .

8Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazVeleia (I)(4) Pero aqu, como en cualquier discusin cientfica, el nico principio razonable es que las teoras, por muy sugestivas que parezcan, deben ceder siempre a los hechos. (37. or.)(5) En el terreno de la teora, nadie negar que un puado de hechos bien verificados vale por cualquier edificio de hiptesis, por muy ingeniosamente que haya sido construido. (73. or.)

Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz9Benetakotasunaren aldekoek maiz aipatzen dute lehenengo pasartea.

Baina, Veleiaren aferan, bigarrena da gakoa.9Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazVeleia (II)(6) En efecto, la nica diferencia que hay con respecto a la percepcin de las correspondencias fonticas entre un lego y un comparatista, es que en aqul no llega a pasar decididamente el umbral de la conciencia lo que en ste es plenamente consciente, pero el sentimiento de las correspondencias fonticas entre dos lenguas existe, aunque no sea por lo general claro y distinto, en todo sujeto bilinge. (107. or.)Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz10Cf. Veleiako polita, eta txinatarren -r(r)- > -l-.10Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazLazarraga(7) Una variedad ya desaparecida, la representada en el siglo XVI por el vocabulario de Landucci, p. ej., que debi de hablarse al sur del territorio actual de habla vasca, probablemente en lava, es predominantemente occidental o, si se quiere, vizcana, pero no sin bastantes rasgos diferenciales. (62. or.)Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainaz11Geroago Lazarraga eskuizkribuak diagnostiko hori berretsi du, oraingoan Landucciren hiztegian baino askoz ere datu gehiago eskura izanik.11Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra. Vitoria-Gasteiz, 2012ko urriaren 8-11Ricardo Gmez - Sobre el pasado de la lengua vasca-ren orainazEzaugarriak balioetsi behar (I)(8) No vamos a entrar aqu en una discusin acerca de si las diferencias que se observan entre los dialectos vascos moder