Petrol Piyasalarının Yapısı, Petrolün Etkileşim Ağları ve Petrol

Download Petrol Piyasalarının Yapısı, Petrolün Etkileşim Ağları ve Petrol

Post on 07-Feb-2017

215 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 94 GKHAN RN/PETROL PYASALARININ YAPISI, PETROLN...

    1. GR

    etrol sz konusu olduunda etkileim iinde olan kii vekurumlarn (stakeholder: sosyal payda) says artmakta, bu et-kileim uluslararas boyuta tanmakta ve hem ekonomik hem

    de siyasi nitelik kazanmaktadr.

    Enerji, ekonominin istikrarl bir ekilde ilemesinin nemli birartdr. Bugn dnyada ve lkemizde kullanlan birincil enerji kay-naklarnn dalmna bakldnda, petroln yaklak %40 payla birincisrada yer ald grlmektedir. Bu oran petroln dnya ve millekonomiler iin ne kadar vazgeilmez bir kaynak olduunu gsterirken,petroln ekonomi ve refaha etkisine iaret etmektedir.

    Enerji, kullanmasn bilene g getirir. Bu gce sahip olmak vednyada datmn denetim altna almak iin 19. yzyln sonlarndanitibaren petrol kaynaklar zerinde siyas rekabet kzmtr ve u andadevam etmektedir.

    PETROL PYASALARININ YAPISI,PETROLN ETKLEM ALARI VEPETROL RKETLER ARASINDAK REKABET ORTAMI

    Gkhan RN*

    Large number of stakeholders, a dense and internationalnetwork of interactions and application of high technologycharacterize the oil business. Oil is the source of both wealth(economics) and power (politics). While it is scarce andconcentrated in certain regions of the world, it is essential for astable economy. Therefore, every nation-state would like tohave and control as much oil as possible. Rivalry in the oilresource allocation makes it a political matter.

    In this paper, the structure of petroleum markets and thecharacteristics of the oil business are described. A brief accountof petroleum history, statistics regarding reserves andproduction by countries and companies are given to supportthe arguments. The political, economic, social and technologi-cal influences on oil companies are identified in the context ofPEST analysis. The level of competition in the oil industry arefurther discussed by five forces analysis framework.

    * Trkiye Petrolleri Anonim Ortakl (TPAO) Arama grubu

    P

    Avrasya Dosyas, Enerji zel, Bahar 2003, Cilt: 9, Say: 1, ss. 94-132.

  • 95AVRASYA DOSYASI

    1 International Energy Agency (IEA), World Energy Outlook, 2002 basks, (Paris: OECD / IEA, 2000), s. 530.

    Bu makalenin amac petrol piyasalarn etkileyen temel unsurlara vearalarndaki ilikilere iaret etmek, karar alclarn (ekonomik/ siyasi)hangi ortam ve artlar altnda kararlar aldklarn gstermektir. Petrolirketlerinin faaliyet gsterdii, planlama tekilatlarnn ngrlerdebulunduu, dzenleme rgtlerinin denetlemede bulunduu petrolsanayisinin (d evre) ve piyasasnn zellikleri ve bunlar etkileyenfaktrler bir araya getirilmeye allmtr. nce petrol piyasalarnngenel zellikleri ve yaps verilmi, petrol zenginliinin beraberindegetirdii sorunlar irdelenmitir. Sonra petrol irketlerinin faaliyet alan-larnn ne gibi politik, ekonomik, sosyokltrel ve teknolojik etkenleremaruz kald incelenmitir (PEST analizi). Son ksmda petrol irket-lerinin karlat rekabet ortam be g analizi yntemiylearatrlmtr.

    2. PETROL PYASALARININ VE SANAYSNN YAPISI

    a. Petrol Sanayisinin Genel zellikleri ve Tarihesi

    Petrol dnya birincil enerji talebini karlamakta kullanlan en nem-li enerji kaynadr ve gelecekte de bu nemin devam etmesi beklen-mektedir (Tablo 1). Bu nedenle petrol sanayisini ve piyasasn anlamakenerji politikalarna yn vermek asndan gereklidir.

    Tablo 1. Dnya Birincil Enerji Talebi1

    (MTPE: Milyon Ton Petrol Edeeri).

    Birincil Enerji Cinsi 2000 (MTPE) 2000 (%) 2030 (MTPE) 2030 (%)Kmr 2355 26 3606 24Petrol 3604 38 5769 37Doal Gaz 2085 23 4203 28Nkleer 674 7 703 5Hidro (Su) 228 3 366 2Dier Yenilenebilir 233 3 318 4Toplam 9179 100 15267 100

  • 96 GKHAN RN/PETROL PYASALARININ YAPISI, PETROLN...

    Petrol sanayisinin alma ortam karmak (kompleks) ve dinamik-tik. Karmakln nedeni birbirinden bamsz veya birbirini tetikleyenok sayda ve nitelikte siyasal veya iktisad etkene maruz kalmasdr.Petrol sanayisi, lkelerin Gayri Safi Mill Haslasna (GSMH) hemdorudan gelir reterek hem de dolayl olarak (dier sanayilere girdikstlamas getirerek) etki eden enerji sektrnn en nemli unsurudur.Srdrlebilir ekonomik kalknma iin kesintisiz enerji arz gereklidir.Bu neminden dolay birok lke petrol kaynaklarna sahip olmay veyabu kaynaklar kontrol etmeye ister. Bu gerek petrol sanayisinin siyasibir boyut kazanmasnn temel nedenidir. Ekonomik konular eer ulusalkarlar (deerler) iin yeterli derecede nem tayorsa, gvenlik/askerkonu haline dnebilirler.2 Tarihte petrol rezervlerine hakimiyeturuna asker gcn kullanld ve birok atma ve savan ktgrlmtr.

    Btn bu etkiler yuma iinde, petrole sahip olanlar (devlet/ zelmlkiyet) ve bu kaynaklar retip ekonomiye kazandrmak isteyenirketler (devlet/ zel teebbs) arasnda devletleri, uluslararas kuru-lular ve sivil toplum rgtlerini de iine alan ilikiler a geliir. Millkarlar, kr hesaplar, evresel etkiler gndem konulardr. Devletlerpetrol piyasalarnn en nemli oyuncularndan biridir, hem petrol kay-naklarnn sahibi hem de piyasay dzenleyici olarak karmza karlar.Petrol piyasalarna devlet mdahalesi ska karlalan bir olgudur,devletler bu mdahalelerini piyasadaki rekabet aksaklklar, olaanstkrlar, yksek sermaye younluunu, riskleri ve yatrm projelerininuzun vadeye yaylmalarn ne srerek savunmaktadrlar.3

    Hegemonik istikrar teorisi, hegemonyay maddi kaynaklarahakimiyet olarak tanmlamaktadr. Bu kaynaklardan drt tanesi (hammaddeler, sermaye, piyasa kaynaklar zerinde denetim kurma ve(katma) deeri yksek mallarn retimi zerinde rekabet avantajnnolmasdr) zerinde denetim kurmak hegemonya iin gerekli art olarakgrlmektedir.4 Ham maddeler zerinde denetim bir g kayna olarakgrlm ve geleneksel olarak yaylmacl (toprak snrlar asndan),emperyalizmi ve dolayl etki altna almay hakl karmak iinkullanlmtr.5 Petrol ham maddeler arasnda en nemli olanlardanbirisi olduundan, petrol hakimiyeti hegemonya kurmak iin gereklidir.

    2 R. O., Keohane, Hegemony in the World Political Economy. After Hegemony, Cooperation and Discord in theWorld Political Economy: (Princeton University, 1988), Blm 3, ss. 31-46.

    3 O., Noreng, National Oil Companies and Their Government Owners: The Politics of Interaction andControl,. The Journal of Energy and Development, Cilt. 19, Say 2,1988, ss. 197-226.

    4 Keohane, Hegemony..., 1984. 5 Keohane, Hegemony..., 1984.

  • 97AVRASYA DOSYASI

    Petrol sanayisi ve piyasalardinamiktir, srekli harekethalindedir. Siyasal, iktisad,sosyokltrel ve teknolojik etken-ler altnda dengeler sreklideiir. Bu zelliinden dolaypetrol sanayisi ve piyasalarnanlamak ve gelimelere grenceden nlem almak sadecegemiin tahlili ile mmkndeildir. Dnya petrol sanayisi

    Birinci Dnya Savana kadar ABD (zellikle Rockefeller tekeli)tarafndan kontrol edilmitir.6 Daha sonra zel irketlerin, yedi kzkarde olarak da adlandrlan dikey entegrasyon7 yapsna sahip byk(major) petrol irketlerinin gc artmtr.8 kinci Dnya Savandansonra Orta Dou devletleri arasndaki g dengesi deimi, ran petrolkaynaklarn milliletirmitir9 ve byk petrol irketlerinin petrolpiyasasndaki arlklar azalma eilimine girmitir10 (Tablo 2).

    1960 ylnda petrol ihra eden lkelerin karlarn korumakamacyla OPEC kurulmu ve 1969-1973 tarihleri arasnda hkmetler,irketler ve piyasalar arasnda pazarlklar balamtr.12 Dnyaekonomisinin 1960larda hzl bymesi ve petrole olan talebin buna

    6 Yergin, D., The Prize, The Epic Quest For Oil, Money And Power, (Touchstone Book, Simon & Schuster Inc.,1992), s. 885.

    7 Dikey entegrasyon, petrol sektrnn deer yaratan btn faaliyetler zincirinden (arama, sondaj, retim,taflma, rafinaj ve pazarlama) birkann veya tmnn bir petrol flirketi ats altnda toplanmasna denir.Byle bir yapda faaliyet gsteren petrol flirketi dikey entegre flirket olarak adlandrlr.

    8 S. Strange, States and Markets: An Introduction to International Political Economy. (Londra: Frances Pinter,1988).

    9 Strange, States...,10 J.W. Baddour, 1997. The International Petroleum ndustry: Competition, Structural Change And Allocation

    Of Oil Surplus Energy Policy, Cilt 25, Say 2, ss. 143-157.11 Baddour, The International..., 1997, a.g.e.12 Strange, States...,

    Petrol sanayisi vepiyasalar dinamiktir,

    srekli harekethalindedir. Siyasal,

    iktisad, sosyokltrel veteknolojik etkenler

    altnda dengeler sreklideiir.

    Tablo 2. Byk Petrol irketlerinin UluslararasPetrol Ticaretindeki Arlklar (% olarak).11

    1950 1957 1970 1980Petrol Kaynaklarnn Kontrol 100 100 100 100Yedi Bykler (Kzkarde) 98.2 89.0 68.9 30Dier Uluslararas irketler 1.8 11.0 31.1 70

  • 98 GKHAN RN/PETROL PYASALARININ YAPISI, PETROLN...

    13 Strange, States...,14 Strange, States...,15 Strange, States...,16 Strange, States...,17 OGJ Special, The Role Of The State Oil Companies: State Oil Companies Have Major Role n The World

    Oil and Gas Journal, (16 Austos, 1993), ss. 37-70.18 Keohane, Hegemony...,19 OGJ Special, (16 Austos, 1993), a.g.e.20 International...,

    paralel olarak artmas OPECin pazarlk payn arttrmtr.13 lk petroloku (krizi) btn bu gelimelerin zerine, 1973te Arap-srail savannetkisiyle ortaya kmtr. Bu petrol oku dnya gvenlik yapsn vedevlet - irket - piyasa ilikilerini deitirmitir.14 ABD kendini enerjiihtiyacn karlamakta gvensiz hissetmi ve 1974 ylndan sonragvenliini arttrmak amacyla politika izlemitir. Bunlar petroltalebini ksmak (daraltmak), ibirlii yapabilecei ortaklar aramak vepetrol sektrnde askeri g kullanarak da etkin olmak.15 1973 tensonra piyasalar baat rol oynamaya balam, petrol irketleri arama veretim faaliyetlerini OPEC d sahalara ynlendirmi ve petrol ithaleden lkeler ise alternatif enerji kaynaklarnn kullanmna daha fazlanem vermeye balamtr.16

    1973ten nce Suudi Arabistandaki dnyann en byk petrol re-zervlerini drt Amerikan irketi retiyordu.17 Bu byk (kz karde)Amerikan irketleri Standard Oil of California (Chevron), Texaco,Standard Oil of New Jersey (Exxon) ve Socony-Vacuum (Mobil) idi.18

    Ambargodan sonra petrol fiyatlar drt katna km ve petrol ihraeden lkel