osmanlı’da semâ, raks ve devrân tartışmaları bağlamında ... da_raks_sema.pdf · karşı...

Download Osmanlı’da Semâ, Raks ve Devrân Tartışmaları Bağlamında ... da_raks_sema.pdf · karşı tarikatlarında…

Post on 02-May-2019

217 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Osmanlda Sem, Raks ve Devrn Tartmalar Balamnda eyhlislm Zenbilli Ali Ceml Efendiye snat Edilen Risale fi Hakkd-Devrn ver-Raksn Aidiyet Sorunu

Ahmet NANIR

z: Bu alma klasik literatrde eyhlislm Zenbilli Ali Ceml Efendiye isnat edilen Risale fi hakk'd-devrn ve'r-raks adl risalenin mellif ve muhtev asndanaidiyeti sorununu ince-lemektedir. Raks ve devrnn meruiyeti konusu Osmanl meyh ve fukahs arasnda en nemli tartma konularndan biridir. Aratrma sonunda sf tezlerini temsil eden nemli bir belge niteliinde olan risalenin Zenbilli Ali Ceml Efendiye ait olmamasnn gl bir ihtimal olarak ne kt grlmektedir.

Anahtar Kelimeler: Zenbilli Ali Ceml Efendi, Mfti Ali elebi, Risale, Raks, Devrn.

The ssue of Belonging in Terms Of Treatice Called Risale fi Hakkd-Devrn ver-Raks Which is Arrtibuted to Sheikhulislam Zenbilli Ali Ceml Efendi

Abstract: This study in the classic literature examines the issue of belonging in terms at author anad content of treatise called Risale fi hakk'd-devrn ve'r-raks which is attributed to Sheikhulislam Zenbilli Ali Ceml Efendi. The legitimacy of sufi dance and sufi whirling is one of the most important topics for discussion between the Ottoman sufi masters and fukah. At the end of the research, it comes forward as a strong possibility that Zenbilli Ali Ceml Efendis treatise which is an important document that represents the Sufi thesis doesnt belong to him.

Keywords: Zenbilli Ali Ceml Efendi, Mfti Ali elebi, Treatise, Sufi Dance, Sufi Whirling

ktibas / Citation: Ahmet nanr, Osmanlda Sem, Raks ve Devrn Tartmalar, Usl, 14 (2010/2), 155 - 178.

Giri Osmanl ncesi Anadoluda yaylan eitli tarikatlardasem, raks ve devrn

zikri vardr. Nitekimbn Batta, Seyahatnmesinde XIV. yzyl Denizli ve Bursa ahlerinin merasimleri arasnda raks ve semnn bulunduunu belirtmekte-dir.1Nitekim Osmanl dnemi meyh, raks ve devrnn meru olmadn iddia 1 bn Batta, bn Batta Seyahatnmesinden Semeler, (Haz. smet Parmakszolu), MEB Yay.,

stanbul, 1971, s. 15 vd.

156 Ahmet nanr ____________________________________________________

eden fukahya kar cevap verirken kendilerinin nceki meyhdan grdkleri uygulamay devam ettirdiklerini ileri srmlerdir.2

Osmanl Devletinde tasavvufi dnce gerek devlet adamlar gerekse ulem ve halk arasnda genel kabul grm bir yaam tarzdr. Nitekim Bir Ah eyhi olan eyh Edebli, Osman Gazi (1299-1326)ye kzn vermi ve onunla akrabalk ba kurmutur. Osmanl Devletinin kurucusu olan Osman Gazi, kaynpederi eyh Edebl (. 726/1326)yi fetva ilerine, bacana Dursun Fakih (. 727/1327)i ise kaz ilerine bakmakla grevlendirmitir.3Yldrm Bayezid Han (1389-1403) da kzn yine bir mutasavvf olan Emir Sultan'la evlendirmitir.4

Sfler padiahlarla birlikte eitli savalara katlm; Osmanl devletinin ku-rulu ve gelimesinde byk rol oynamlardr. Osmanl hkmdarlar da tarikat erbabna hrmet etmiler ve daima aralarnda yakn bir iliki bulunmutur.5

Birbirlerini maddi ve manevi desteklemilerdir. Bu sayede Osmanl corafya-snda Mevleviyye, Nurbahiyye, Kadiriyye, Bayramiyye, Bektaiyye ve Nakiben-diyye tarikatlar toplumda hzl ve rahat bir ekilde yaylma imkn bulmutur.6

Osmanl corafyasnda Halvetliin yaylmas ise Yahya irvn(. 869/1410)'nin halifelerinin XV. yzyln sonlarnda bu topraklara gelmesi ile mmkn olmutur.7 Daha nce randa Safevlerle birbirine yakn tasavvufi silsileden gelen Halvetler, Safevlerin i ideolojiyi benimseyip kendilerinden ol-mayanlara basklar sonucunda randa barnamayp Anadolu ve Msra dal-mak zorunda kalmlardr. Osmanl Devleti de Safevlerin ilik propagandasna

2 Mesele: Krsye ktmdan bu vehile salnp zikir etmek helaldir. dedim. Zira imdiye

dein geen evliyullah ve meyh cemi kitaplarnda zikrullah bu vehile talim ve beyan et-milerdir, ya onlarn fiilleri abes olup evldlar veled-i zina m olur? Bu sz ile ben bu fiilden fergat etmezem. Ben bu sz sylerim, sefas olan kabul etsin, kabul etmeyen kendi bilir. diye cevap verse (bn Kemal, Fetv-y Kemalpaazde, Drl-Mesnevi, 118, vr. 26b-27a; bn Ke-mal, Fetv-y bn Kemal, Nuruosmaniye, 1967, vr. 93b-94a).

3 Fahrettin Atar, Fetva DA, stanbul, 1995, c. XII, s. 490. 4 Mustafa Akar, Tarikat-Devlet ilikisi, Kadzadeli ve Meayh Tartmalar Asndan Niyazi-i

Msri ve Dneme Etkileri,Tasavvuf Dergisi, Ankara, 1999, Say: 1, s. 52. 5 k Paazde, Osmanl Tarihi, Matbaa-i mire, stanbul, 1332, s. 6, 39-40; . Hakk Uzunar-

l, Osmanl Tarihi, T.T.K. Basmevi, Ankara, 1983, c. III. 1. Ksm, 3. Bask, s. 348.349. 6 Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, z Yaynclk, stanbul, 2000, s. 245-264; Necdet Yl-

maz, Osmanl Toplumunda Tasavvuf, OSAV Yay.,stanbul 2001, s. 24-25; Fatih INAR, smail es-Sivasi ve Sflerin Raks/Devrn Hakknda Verdii Bir Fetvas, C. . lahiyat Fakltesi Der-gisi, XIII/1 - 2009, s. 325.

7 Mehmet Sait Toprak, Ceml shk b. Mehmed el-Karaman: Hayat ve Eserleri, D.E..lahi-yat Fakltesi Dergisi, Say: XXIV, zmir, 2006, Yaz-Sonbahar, Telif yazlar (I), s. 134-135; n-gren, a.g.e., s. 19-20.

_________________________ Osmanlda Sem, Raks ve Devrn Tartmalar 157

kar tarikatlarnda Ehli Beyt sevgisine zel nem verdiklerinden Halvet tari-katn ideolojik bir denge unsuru olarak zellikle desteklemitir.8 Ykseli dnemi padiahlarnn ounun yannda bir Halvet eyhinin yer almas, bu gr des-tekler mahiyettedir. Nitekim Halvet eyhi elebi Halife (. 912/1506-1507) II. Bayezid Han (1481-1512)'la iyi ilikileri, hatta onun sohbetlerine devam etmesi, Snbl Sinan Efendi (.936/1529) ile Yavuz Sultan Selim (1512-1520)'in gr-mesi ve ona olduka saygl davranmas, Merkez Muslihiddin Efendi'nin (.959/1552) Kann Sultan Sleyman (1520-1566)'n yannda savalara katlmas ve yaplan madd yardmlar, ynetimle Halvet eyhleri arasnda ok sk bir ili-kinin varlna iaret etmektedir.9

Sultan ile sfmeyh arasndaki uyumlu mnasebet ulem ile sfmeyh arasnda da sz konusu olduu sylenebilir. Nitekim ilkOsmanl mderrisi olan Dvd- Kayser (.751/1350), bn Arab'nin Fussu'l-Hikem'ine erh yazm-tr.10Hatta onunraks ve devrn hakkndaki grleri sfler tarafndan delil olarak kullanlmtr.11lk Osmanl eyhlislm kabul edilen Molla Fenri (.834/ 1431) de Halvetiyye ve Zeyniyye tarikatlarndan bizzat istifade etmi ve Osmanl fikir ve dnce tarihinde nemli bir yeri olan vahdet-i vcd anlayn benimsemitir.12

Sultan I. Mehmed Han (1413/1421) devrinde cereyan eden eyh Bedreddin (. 823/1420) isyan ve akabinde randan gelip Osmanl topraklarna yerleen Hay-dar- Herev (. 830/1426)den fetva alnarak idam edilmesi13Osmanl ynetimi-nin tarikatlara kar gvenini sarsm ve bundan sonra daha dikkatli ve tedbirli davranmaya sevk etmitir.14 Ayrca bir denge unsuru olarak Osmanl fukahsnn

8 Osmanl sadrazamlarndan olan Pr Mehmed Paa (. 939/1532-33) Halvetiyye eyhlerinden

amcas Ceml Halfe (Cemleddn shk Karamn, . 933/1526-27) adna stanbulda; biri Zey-rek, dieri de Ftihde olmak zere iki zviye yaptrmtr. Ayrca Ceml Halfe iin bir tekke de, Stlcede Bbs-sade aas Mahmd Aa (. 957/1550) tarafndan yaptrlmtr (ng-ren, a.g.e., s. 36-37; Toprak, a.g.m., s. 135); Tahsin Yazc, Fetihten Sonra stanbulda lk Hal-vetiyye eyhleri: elebi Muhammed Cemaleddin, Snbl Sinan ve Merkez Efendi, stanbul Enstits Dergisi, 2 (1956), stanbul, s. 87; Mustafa Akar, Bir Trk Tarikat Olarak Halve-tiyyenin Tarihi Geliimi ve Halvetiyye Silsilesinin Tahlili, Ankara niv., lahiyat Fak. Dergisi, XXXIX, s. 546.

9 ngren, a.g.e., s. 256-264; Akar, a.g.e., s. 550; Yusuf Kkda, II. Bayezid, Yavuz ve Kanuni Devirlerinde Ceml Ailesi, stanbul 1995, s.94-95.

10 Ahmed Avni Konuk, Fussul-Hikem Tercme ve erhi, (Haz. Mustafa Tahral-Seluk Eray-dn), M...F. Yay.,stanbul, 1999, s. 100.

11 Mesele: demidir pes ann ve harnn szi ile amel ederiz deseler kavilleri makbul olur mu? el-Cevab: Olmaz Davud- Kayseri raksa mnkir olanlar iki snfa kasr ettii kusurundandr (Ebussud, Mecmatl-fetv, (Derleyen Vel b. Yusuf), stanbul Mftl Ktphanesi, 187, vr. 230b).

12 Mustafa Akar, Molla Fenr ve Vahdet-i Vcd Anlay, Ankara 1993, s. 86. 13 Mehmed Ner, Cihannm, (Nr. M. Altay Kymen), y.y., Ankara, 1957, c. II, s. 547; Murat

Akgndz, Osmanl Devletinde eyhlislmlk, Beyan Yay., stanbul, 2002, s. 38-39. 14 erafettin Yaltkaya, Simavnakadsolu eyh Bedrettin, stanbul, l966, ss. 51-60.

158 Ahmet nanr ____________________________________________________

yetimesine nem verilmi, bir sre sonra da eyhlislmlk makam ihdas edile-rek fukahnn konumu glendirilmitir. Nitekim (848/ 1444) ylnda Sultan II. Murad Han (1422-1451) dneminde Molla Fahreddin-i Acem(. 865/1460), hurfleridinsizlikle itham ederek idamlarna fetva vermitir.15

kan isyanlara bal olarak sem, raks ve devrn gibi tartmal konular ze-rinden sfler denetim altna alnmaya allmtr. Yavuz Sultan Selimraks ve devrn konusunu gndeme getirerek mutassbne bir ekilde baz mftlerden fetva istemitir. Bunun zerine baz mftlerin devern bir rakstr, raksn haram olduu icma ile sabittir. Dolaysyla ona helal diyen kfir olur. Hell demeyen fa-kat o hareketlere katlan kimse ise fsk olur fetvas vermitir.16Bu fetva yzyllar boyunca srecek bir tartmann balangc olmutur.17

XVI. yzyl Osmanl Devletinin fikir ve dnce hayat incelendiinde sem, raks ve devrnn meru olup olmad tartmalarnn ana gndem maddelerin-den biri olduu anlalmaktadr.18Bu konuda yazlan risale ve fetvalarn kendi d-neminde ve sonrasnda delil olarak kullanld grlmektedir.19

Bu alma eyhlislmlar arasndasem, raks ve devrn tartmalar bala-mndadier eyhlislmlardan ok farkl bir grte olduu dnlen Zenbilli Ali Ceml Efendi'ninkendisine isnat edilen Risale fi hakk'd-devrn ve'r-raks20 adl risalenin eitli veriler nda gerek mellif gerekse muhteva asndan aidi-yeti sorununu ele almaktadr.

15 Cahit Baltac,