Deleuze - Nietzsche

Download Deleuze - Nietzsche

Post on 08-Jul-2015

128 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

<p>Gilles Deleuze NietzschePrzeoy Bogdan BanasiakTytu oryginau: Nietzsche Presses Universitaires de France, 1965 Copyright for the Polish translation by Bogdan Banasiak, Warszawa 2000 Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo KR, Warszawa 2000 ISBN 83-86989-75-0</p> <p>SPIS TRECI:Bogdan Banasiak, Sowo wstpne ycie Filozofia Sownik gwnych postaci Nietzschego Dzieo</p> <p>Aneks IO woli mocy i wiecznym powrocie</p> <p>Aneks IITajemnica Ariadny wedug Nietzschego</p> <p>Wybr tekstwA) KIM JEST FILOZOF? 1. Filozof zamaskowany 2. Filozof krytyk 3. Filozof nie na czasie 4. Filozof, psycholog i lekarz 5. Filozof, wynalazca moliwoci ycia 6. Filozof prawodawca B) DIONIZOS FILOZOF 7. Dionizos i Apollo: ich pojednanie (Tragiczno) 8. Dionizos i Sokrates: ich przeciwiestwo (Dialektyka) 9. Dionizos i Chrystus: ich sprzeczno (Religia) 10. Dionizos i Ariadna: ich komplementarno (Dytyramb) 11. Dionizos i Zaratustra: ich pokrewiestwo (Prba) C) SIY I WOLA MOCY 12. Ku pluralizmowi 13. Dwa typy si: aktywny i reaktywny 14. Dwie jakoci woli mocy: afirmacja i negacja1</p> <p>15. W jaki sposb siy reaktywne tryumfuj: resentyment 16. Cig dalszy: nieczyste sumienie, czyli zwrcenie si przeciw sobie 17. W jaki sposb nihilizm tryumfuje w woli mocy D) OD NIHILIZMU DO PRZEMIANY 18. Bg i nihilizm 19. Pierwsza wersja: Bg umar 20. Bg umar 21. Po mierci Boga znw nihilizm 22. Konieczno oczekiwania 23. Wstp do przemiany 24. Przemiana: negatywno, na subie afirmacji wyszej 25. Afirmatywna istota woli mocy E) WIECZNY POWRT 26. Wola mocy i wieczny powrt 27. Dlaczego wieczny powrt budzi strach 28. Strach przezwyciony: wieczny powrt jako myl selektywna 29. Strach przezwyciony: wieczny powrt jako byt selektywny 30. Podwjna afirmacja 31. Nadczowiek 32. Znaczenie nadczowieka ZAKOCZENIE: O SZALESTWIE 33. Szalestwo i bogowie 34. Funkcja szalestwa</p> <p>Bogdan BanasiakSOWO WSTPNETo zdumiewajce, e po opublikowaniu w roku 1962 doskonalej pracy Nietzsche i filozofia pracy bdcej kamieniem milowym na drodze renesansu nietzscheanizmu i jego nowoczesnej recepcji, pracy czynicej z Nietzschego patrona filozofii koca XX wieku Gilles Deleuze trzy lata pniej ponownie zdoa uruchomi sw perfekcyjnie skonstruowan maszyn interpretacji dziea niemieckiego myliciela. A co bardziej zdumiewajce, tym razem bya to maszyna w miniaturze Deleuze zawar swj wykad w tekcie o dziesiciokrotnie skromniejszej objtoci ni poprzedni. To prawda, e w porwnaniu z wczeniejsz ksik, porzdkujc bodaj wszystkie wtki dziea filozofa, wykad ten jest znacznie uboszy, czsto wrcz zdawkowy, pomija bowiem wiele szczegw i ogranicza si do zarysowania samego szkieletu filozofii Nietzschego. Ale wanie ta oszczdno i pewna surowo tekstu czyni go tym bardziej nieodpartym. Precyzja, przejrzysto, konsekwencja i koherencja myli Deleuze'a musz wrcz budzi respekt. Trudno si wic dziwi, e wanie jego prace monograficzne obok Nietzschego (1965) Deleuze zaproponowa</p> <p>2</p> <p>pogldowe, kadorazowo zreszt niepozbawione oryginalnoci i nowatorstwa, interpretacje Kanta (1963), Bergsona (1966), Spinozy (1970, 1981) i Hume'a (1952, 1953) stay si podstawowymi podrcznikami w programie nauczania filozofii we Francji, a ksieczka o Nietzschem miaa jedenacie wyda, cho myl samego Deleuze'a, zawsze kroczcego samotnie nomady, dugo pozostawaa niedoceniona. Praca ta, wskutek rozoenia akcentw, lepiej ni poprzednia zdradza optyk Deleuze'a i ujawnia, e Nietzsche to nie tylko stay wtek jego myli, ale te rdo zasadniczej inspiracji zwaszcza rozwaa na temat sensu, wartoci, interpretacji, jednoci ycia i myli, afirmacji, woli mocy i wiecznego powrotu. Tych zatem trybw maszyny, ktre uruchamia mechanizm rnicy czy te rnicy si. W Deleuzjaskiej interpretacji Nietzschego zasadnicz kwesti jest pluralizm, rwnoznaczny z sam filozofi. W aspekcie myli jawi si on jako wielo sensw powoywanych w nieskoczonoci interpretacji. Odniesiony z kolei do istoty siy, manifestacj bytu czyni wieloci, wol za zjawiskiem zoonym, integrujcym wielo elementw, ktrych jedno stanowi wola mocy rozumiana niejako transcendentna zasada, lecz jako ywio rnicujcy siy. Tote wola mocy jest jednym, ale jednym, ktre afirmuje si w wieloci (Nietzsche i filozofia) i ewokuje wieczny powrt, bdcy afirmacj tego, co rne, czy te powtrzeniem rnicy. Pluralizm ten jest wic wymierzony w platonizm (prymat Tego Samego) i dialektyk (podporzdkowanie rnicy negatywnoci), bdc ostatnim wcieleniem metafizyki (platonizmu), a wic wiata przedstawienia i nihilizmu. W tym wietle mona zatem mwi o istotnie nietzscheaskim charakterze koncepcji Deleuze'a, ktra ucielenia stawanie si i jawi si jako myl kwestionujca wszelk rdowo i podstaw. Prbujc zasygnalizowa zakres podejmowanej przez Deleuze'a problematyki myli Nietzscheaskiej, zdecydowalimy t niewielk maszyn uzupeni dwoma urzdzeniami z ni wsppracujcymi oraz opatrzy krtkim sowem kilka innych urzdze typu nietzscheaskiego. Napisane wsplnie z Michelem Foucaultem krtkie Introduction generale do Oeuvres philosophiues Nietzschego (1967) jest nie tylko znakiem przyjani i wsppracy tych mylicieli, ale te ladem ich wkadu w tworzenie francuskiej wersji Dzie filozofa, ktre wsplnie redagowali (po mierci Foucaulta z Deleuze'em wsppracowa Maurice Gandillac). Cho tekst ten niczego nie wnosi do interpretacji myli Nietzschego, to jednak stanowi potwierdzenie pogldu Deleuze'a na konieczno widzenia filozofa przez pryzmat caoci jego dziea, wcznie z krcym u granic tego dziea szalestwem. Ale wtek szalestwa i jego nieuchronnoci Deleuze uwzgldni zapewne pod wpywem lektury prac Klossowskiego dopiero w Rnicy i powtrzeniu (1968), widzc w szalestwie prost i bezporedni konsekwencj otwarcia si myliciela na chaos ewokowany przez jego wasn myl, na wieczny powrt, jako konsekwencj mierci Boga, czyli rozproszenia najwyszej tosamoci porczajcej tosamo i koherencj ja jednostkowego. W tej te pracy i znw zapewne nie bez wpywu Klossowskiego Deleuze, kadc nacisk zwaszcza na wtki afirmacji oraz wiecznego powrotu, podejmie si opisu wiata po mierci Boga. Bdzie to wiat masek, pozorw i intensywnoci, wiat czystych rnic. Tekst O woli mocy i wiecznym powrocie (1964; opublikowany w 1967) to wypowied Deleuze'a, dla ktrego resume niemal wszystkich wystpie wspzorganizowanego przeze w Royaumont kolokwium (gos zamykajcy spotkanie) staje si pretekstem do naszkicowania wasnej wizji filozofii Nietzschego jak gdyby</p> <p>3</p> <p>sowa o spotkaniu w przestrzeni teoretycznej innych mylicieli jego spotkania z nimi dotyczyy. I tu take Deleuze kadzie nacisk na wtki sensu i wartoci, a wic te interpretacji, oraz woli mocy i wiecznego powrotu, masek i intensywnoci (na marginesie rwnie rozproszenia wiadomoci), ale akcentuje te wczeniej nieobecne, a podjte w Rnicy i powtrzeniu wtki teatralnego wymiaru myli Nietzschego, czyli wprowadzanych przeze do filozofii nowych rodkw wyrazu, odmieniajcych obraz filozofii w ogle. Wtek interpretacji Deleuze rozwinie te w nowej, zradykalizowanej perspektywie nomadycznej, czyli wolnej od ujarzmiajcego i ograniczajcego nadkodowania myli zewntrza, myli otwartej na zewntrze (aforyzm), oczekujcej siy zdolnej ni zawadn, czyli j zinterpretowa (La pensee nomade, 1973), a w ktrej pobrzmiewa echo schizofrenicznej samoanarchizacji zbiorowoci (L'anti-Oedipe, 1972) by w ten sposb zarysowa horyzont nomadycznej maszyny wojennej czy te kcza, ciaa bez organw: czystej ze wntrznoci (immanencji) zdolnej pomieci w sobie porzdki heterogeniczne (Mille pluteawc, 1980). Do Nietzschego Deleuze powrci w pracy Qu 'est-ce que la philosophie? (1991), zwaszcza w zwizku z postaciami pojciowymi (personnages conceptuelles) (w odpowiedzi na pytanie typu nietzscheaskiego: kto?, ewokujce nie tyle osoby, ile siy) gwnie Dionizosem, Ariadn oraz Tezeuszem ktrych opis pojawia si te w tekcie Tajemnica Ariadny (powstaym w roku 1963, wznowionym w 1987, uzupenionym czterema ostatnimi akapitami w 1992, a wreszcie nieco poprawionym rok pniej), gdzie dokonana zostaje rwnie reinterpretacja Nietzscheaskiego pojcia afirmacji, rozumianej jako zasada odwrcenia wartoci i moc przeksztacenia resentymentu. Tu take reinterpretacji podlegaj wtki wiecznego powrotu i nadczowieka. Gilles Deleuze urodzi si 18 stycznia 1925 roku. Po ukoczeniu liceum Carnota w roku 1944 rozpocz studia filozoficzne na Sorbonie, uczszczajc zwaszcza na wykady Ferdinanda Alquie, Jeana Hippolyle'a i Maurice'a Gandillaca. Trzy lata pniej, po napisaniu pod kierunkiem J. Hippolyte'a i Georges'a Canguilhema pracy na temat Hume'a, otrzyma dyplom ukoczenia studiw, a w roku kolejnym agregacje. W latach 19481957 wykada filozofi w liceach w Amiens i Orleanie, a nastpnie w kolegium Louis-le-Grand w Paryu. W roku 1956 zawar zwizek maeski z Fanny (Denise Paule Grandjouan), z ktr mia potem dwoje dzieci, Juliena (1960) i Emilie (1964). W latach nastpnych (1957-1969) wykada na Sorbonie, w CNRS oraz w Lyonie. W roku 1968 obroni pastwow prac doktorsk (Rnica i powtrzenie jako teza gwna, pod kierunkiem M. Gandillaca, oraz Spinoza et le probleme de l'expression teza uzupeniajca, pod kierunkiem F. Alquie). W roku 1969 zosta powoany na stanowisko profesora Uniwersytetu Paris VIII-Vincennes, rozpocz wspprac z Felixem Guattarim (ktry zmar w 1992 roku) i wsplnie z nim napisa kilka dzie, a take z Michelem Foucaultem (zmarym w 1984 roku), z ktrym wsporganizowa Groupe Information Prison, W roku 1987 wskutek postpujcej choroby (niewydolno puc) zrezygnowa z pracy uniwersyteckiej. W roku 1991 mimo dolegliwoci i nieufnoci do mediw udzieli kilku telewizyjnych wywiadw (wydanych na kasetach pt. L 'abecedaire de Gilles Deleuze). Zmuszony przez chorob do rezygnacji z pisania i niemal cakowitego wycofania si z czynnego ycia, 4 listopada 1995 roku Gilles Deleuze zgin mierci samobjcz, skaczc z okna swego paryskiego mieszkania. We wspomnieniach przyjaci i uczniw pozosta jako czowiek peen dostojestwa, o niezwykej sile intelektualnej, nieodpartym uroku i charyzmie.</p> <p>4</p> <p>YCIEPierwsza ksiga Tako rzecze Zaratustra zaczyna si opowieci o trzech przemianach: [...] jako duch wielbdem si staje, wielbd lwem; wreszcie lew dzieciciem1. Wielbd to zwierz, ktre dwiga: dwiga ciar wartoci ustanowionych, brzemi wychowania, moralnoci i kultury. Niesie je na pustyni, a tam przemienia si w lwa. Lew rozbija posgi, depcze brzemi, dokonuje krytyki wszelkich ustanowionych wartoci. W kocu lew musi sta si dzieckiem, czyli Gr j nowym pocztkiem, twrc nowych wartoci i nowych zasad oceny. Zdaniem Nietzschego, te trzy przemiany wyznaczyy midzy innymi momenty jego dziea, a take stadia jego ycia i stany zdrowia. Cicia pomidzy nimi s niewtpliwie wzgldne: lew bowiem jest obecny w wielbdzie, dziecko w lwie, a w dziecku zawarte jest rozwizanie tragiczne. Fryderyk Wilhelm Nietzsche urodzi si [ 15 padziernika] 1844 roku na plebani w Rcken, w przyczonej do Prus Turyngii, w rodzinie, tak ze strony matki, jak ze strony ojca, pastorw luteraskich. Ojciec, subtelny i kulturalny, take pastor, zmar w roku 1849 (rozmikczenie lub zapalenie mzgu bd apopleksja). Nietzsche wraz ze sw modsz siostr Elbiet wychowuje si w Naumburgu w rodowisku zdominowanym przez kobiety. Jest cudownym dzieckiem; rodzina zachowuje jego rozprawy, prby kompozycji muzycznych. Studia odbywa w Pforcie, nastpnie w Bonn i w Lipsku. Nad teologi przedkada filologi. Pociga go ju jednak filozofia z schopenhauerowskim obrazem myliciela samotnego, myliciela prywatnego. Dziki swym pracom filologicznym (na temat Teognisa, Simonidesa, Diogenesa Laertiosa) w roku 1869 powoany zostaje na stanowisko profesora filologii w Bazylei. Zaczyna si zayo Nietzschego z Wagnerem, ktrego spotka w Lipsku, a ktry mieszka w Tribschen, nieopodal Lucerny. Byy to, jak mwi Nietzsche, najpikniejsze dni mego ycia. Wagner ma niemal szedziesit lat, Cosima zaledwie trzydzieci. Cosima jest crk Liszta, dla Wagnera opucia innego muzyka Hansa von Biilowa. Przyjaciele nazywaj j niekiedy Ariadn i sugeruj analogi BiilowTezeusz, Wagner-Dionizos. Nietzsche napotyka tutaj afektywny schemat, zgodnie z ktrym ju sam myli, i to w coraz wikszym stopniu. Te pikne dni nie upywaj jednak bez niepokojw: Nietzsche raz odnosi przykre wraenie, e Wagner posuguje si nim i zapoycza ode sw koncepcj tragizmu, kiedy indziej znw ma wspaniae poczucie, e z pomoc Cosimy prowadzi Wagnera ku prawdom, ktrych on sam by nie odkry. Profesura uczynia Nietzschego obywatelem szwajcarskim. Podczas wojny roku 1870 jest sanitariuszem. Gubi wtedy swe ostatnie brzemi: pewien nacjonalizm, pewn sympati dla Bismarcka i do Prus. Nie moe ju znie identyfikacji kultury i1</p> <p>F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra, prze. przemianach, s. 25 (przyp. tum.).</p> <p>W.</p> <p>Berent, Warszawa 1905, t. I, O trzech</p> <p>5</p> <p>pastwa ani wierzy, e zwycistwo ora jest znakiem kultury. Pojawia si wtedy jego pogarda dla Niemiec, niezdolno do ycia pord Niemcw, W przypadku Nietzschego porzucenie starej wiary nie wywouje kryzysu (do kryzysu czy zerwania prowadzi raczej inspiracja, objawienie nowej Idei). Jego problemy nie wynikaj z owego porzucenia. Nic mamy adnych powodw, by wtpi w deklaracje zawarte w Ecce homo, gdzie Nietzsche mwi, e ateizm ju w materii religijnej i wbrew dziedzictwu by dla czym naturalnym, instynktownym. Nietzsche pogra si jednak w samotnoci. W roku 1871 pisze Narodziny tragedii, gdzie spod warstwy wagnerowskiej i schopenhauerowskiej przebija jego prawdziwe oblicze; ksika zostaje le przyjta przez filologw. Nietzsche czuje si kim niewczesnym nie na czasie i odkrywa nieprzystawalno myliciela prywatnego i profesora publicznego. W czwartym z Niewczesnych rozwaa, zatytuowanym Wagner w Bayreuth (1875), jego zastrzeenia wobec kompozytora staj si wyrane. A otwarcie Bayreuth, atmosfera jak j znajduje festynu, oficjalne orszaki, przemwienia, obecno starego cesarza, budz w nim wstrt. Przyjaciele dziwi si owej, jak im si wydaje, nagej zmianie Nietzschego. Nietzsche coraz bardziej interesuje si naukami pozytywnymi, fizyk, biologi, medycyn. Pogarsza si stan jego zdrowia; dokuczaj mu ble gowy i odka, cierpi na dolegliwoci oczu, ma kopoty z mwieniem. Rezygnuje z nauczania. Choroba uwalniaa mnie powoli: oszczdzia mi wszelkiego zerwania, wszelkich gwatownych i draliwych posuni [...] Przyznaa mi prawo do radykalnej zmiany przyzwyczaje. Tak jak Wagner stanowi kompensacj dla Nietzschego jako profesora, tak le wagneryzm pad wraz z jego profesur. Dziki Overbeckowi, najwierniejszemu i najinteligentniejszemu z przyjaci, od roku 1878 Nietzsche otrzymuje pensj z Bazylei. Wwczas zaczyna si ycie podrnicze: niczym cie, lokator skromnych mieszka, poszukujc sprzyjajcego klimatu, jedzi od stancji do stancji, po Szwajcarii, po Woszech, na poudnie Francji. Bd sam, bd z przyjacimi (Malwid von Meysenburg, dawn zwolenniczk Wagnera; Peterem Gastem, swym dawnym uczniem, muzykiem, ktry wedle jego rachub zastpi mia Wagnera; Paulem Ree, do ktrego zbliaj go upodobania do nauk przyrodniczych i analizy z zakresu moralnoci). Niekiedy wraca do Naumburga. W Sorrento po raz ostatni spotyka Wagnera, ktry sta si nacjonalist i czowiekiem pobonym. W roku 1878 Nietzsche w swoim dziele Ludzkie, arcyludzkie rozpoczyna wielk krytyk wartoci wkracza w wiek Lwa. Przyjaciele go nie rozumiej,...</p>