cetrdeset godina dervisa i spavaca

Download Cetrdeset Godina Dervisa i Spavaca

Post on 02-Dec-2015

14 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Kazaz, Enver. Makov i Mesin obrat: Cetrdeset godina Dervisa i Spavaca.

TRANSCRIPT

  • Enver Kazaz

    MAKOV I MEIN OBRAT

    etrdeset godina od objavljivanja Dervia i smrti Mee Selimovia i Kamenog

    spavaa Maka Dizdara dobar je povod za raspravu o stanju bonjakog i

    bosanskohercegovakog knjievnog kanona, principima njihovog izvoenja, kriteriologiji

    koja je prisutna u njihovoj osnovi te modelima izvoenja kanonizacije u ovdanjoj praksi

    vrednovanja knjievnosti. I Dervi i Spava, po opoj saglasnosti, uz Skenderove Sonete I-II,

    najbolja djela bonjake knjievnosti, morali bi biti poloeni u temelj estetikih kriterija

    prema kojima se izvodi kanonizacija. U momentu objavljivanja, danas ve daleke 1966.

    godine, ova djela znaila su vrhunac modernizma u bonjakoj, a uz Andrieve romane i

    pripovijetke i bosanskohercegovakoj knjievnosti, ali i na ukupnom junoslavenskom

    kulturnom prostoru.

    Selimovi je u svom djelu sintetizirao iskustva modernistikog romana interliterarne

    junoslavenske zajednice, suoio, preko parabolikih aspekata svoje prie, tadanje

    jugoslavensko drutvo sa totalitarnom ideolokom i politikom praksom, pokazao nasilje u

    formiranju pojedinevog identiteta u kontekstu postnieanske kulture drame ateizacije na

    Zapadu, ispitao tu kultura sa stajalita telosa ka kojem je ona upravljena, a njenoj apsurdnosti

    suprotstavio ideju trasncendentalnog statusa pisma u kontekstu svijeta kao egzistencijalnog

    gubilita. Istodobno s tim, ovaj romansijer je na planu strukturiranja naracije na bazi svog

    antitetikog miljenja u maksimalnoj mjeri dramatizirao i intelektualizirao naraciju.

    Na toj osnovi on je pokazao prostor ljudske svijesti i ukupan horizont ljudske psihe

    kao topos i etike, i emocionalne, i psiholoke, i politike, i ideoloke, i metafizike, dakle,

    ukupne drame uma, ali i drame ljudske akcije. Njegov roman pripovijeda priu o odisejskom

    udesu ovjeka zapadnjaki shvaene moderne koji se naao u poziciji lukaevski shvaenog

    transcendentalnog beskunitva i stalno promjenjivog identiteta. Antitetko miljenje kao

    osnov dramatizirane naracije i Drevia i Tvrave omoguilo je Selimoviu zasnivanje

    bahtinovski shvaene polifoninosti romana. Ona, meutim, nije u Derviu puka narativna

    tehnika, ve model konsturiranja junakovog sistema miljenja i dehijerarhizacije drutvenog

    poretka, ime je ovaj romansijer, govorei iz pozicije ovjeka koji se koprca u prostoru

    apsurda egzistencije, doveo u pitanje utopijski karakter ne samo totalitarne ideologije nego i

    ukupne megakulture zapadnocentrine moderne.

    To i jesu elementi na osnovu kojih Dervi prevladava svaku kulturalnu granicu

    izdiui se iz lokalne u prostor univerzalne kulture. Ali, politiki aspekti Nurudinove

  • antitetiki utemeljene dramatizirane ispovijesti o apsurdu i smrti i ivota, prevladavaju i

    vremenske, a ne samo prostorne granice u kulturi. U dananjem postmodernom bipolarnom

    svijetu kao konstruktu amerike ideoloke i svake druge moi, u kojem je ameriki

    predsjednik Dord Bu ideolokom naracijom o globalnoj prijetnji terorizma omoguio

    promjenama zakona pretvaranje amerikog demokratskog drutva u drutvo pijunae, ucjene

    i straha, hvatajui u tu svoju zamku i ukupan meunarodni politiki poredak - raspala se

    posljednja utopijska naracija Zapada, ona o parlamentarnoj demokratiji kao idealu slobode i

    vrhunacu povijesnog napretaka i emancipacije ovjeanstva.

    Selimovi je, ali ne samo on ve i niz drugih romansijera, u politikim aspektima

    svoje parabolino organizirane prie pokazao kroz Nurudinovu dramu raspad svih ideolokih i

    politikih utopija, te se tim svojim antiutopijskim duhom ovaj roman smjestio na granicu

    izmeu megakulturnih koncepcija moderne i postmoderne. Otud njegova pria nije samo

    bolna apsurdana ispovijest o totalitarnom poretku komunizma, ve simbolika pria o

    totalitarnoj prirodi svakog oblika ljudskog drutva i totalitarnoj sadrini ukupne povijesti. Ta

    sposobnost Dervia i smrti da misli sadraj ukupnog vremena i ini ovaj roman

    transkulturalnim esteskim fenomenom.

    Na slian nain transkulturalan je i Makov Kameni spava. U svom konstruiranju

    bosanskohercegovakog povijesnog identiteta, Mak jeste poao od tradicije bosanskog

    srednjovjekovlja i kosmogonije bosanskih krstjana, ali se u ciklusu Slovo o nebu, prije svega

    u pjesmama kao to su Sunani hristos, Vrata itd. to povijesno vrijeme suoilo sa

    metafizikim beskrajem, pa Kameni spava jest poezija susreta vremenitog i vjenog,

    povijesnog i metafizikog, tradicionalnog i modernog koncepta ovjeka unutar postupka

    arhazacije modernih iskustava i modernizacije arhainih. Ba onako kako su se npr. u

    Modroj rijeci susrele politeistike koncpecije smrti sa onim monoteistikim. Pri tom je,

    pokazuje Mak u svojim intertekstualnim obuhvatima ukupne kulture u ovoj pjesmi,

    monoteizam izdigao u beskraj kosmosa politeistiku strogo definiranu prostornost smrti iz

    razliitih mitskih figura podzemnog svijeta. Zato su rijeke Stiks i Leta postale modrom

    rijekom u kojoj se njenom irinom, duinom i duljinom sabire ukupan prostor i ukupno

    vrijeme zagledani u metafiziku vjenost i kosmiku beskrajnost.

    Uronjen u lokalnu historiju, Kameni spava je arahaizacijom modernog i

    modernizacijom arhainog sveljudskog iskustva suoio zapadnu materijalistiki koncipiranu

    kulturu moderne sa nunou transcendiranja materijalizma i nunou povrataka

    metafizikom konceptu miljenja, to ga je moderna izgubila padom svetih i mitskih jezika u

    modernistiki logocentrizam i prostor politike funkcionalizacije svetog.

  • Ba kao to je Selimovi u Derviu ostvario modernistiki koncept metatekstualnosti

    kroz dramu pisanja kao dramu samospoznavanja stalno promjenjivog Nurudinovog identiteta,

    i Dizdar je u ciklusu Slovo o slovu, pogotovo u pjesmi bbbb, samoosvjestio poeziju na bazi

    modernistike metatekstualnosti krenuvi od sumnje u rije kao mitsko tvorbeno prapoelo,

    da bi je iz biblijsko-mitskog vratio u vremenito podruje.

    Tako se u Kamenom spavau tragizam povijesti, kroz anatajnovski shavaeno

    ovremenjenje prostora i oprostorenje vremena, pretoio u hajdegerovski shvaen odnos bitka

    i vremena, da bi sve to bilo uzdignuto u metafiziki beskraj i bezvrijeme, tj. vjenost. Kao to

    je Selimovi na bazi antitetiki postuliranog miljenja dramatizirao Nurudinovu ispovijest s

    ciljem ostvarivanja polifoninosti romana, tako je i Dizadar dosegao polijeziku prirodu

    poezije kombiniranjem razliitih funkcionalnih stilova, da bi u konnici ukrtajui modernu i

    tradiciju kao megakulturne koncepte ukrstio i njihove jezike u stalnom kretanju poezije od

    lokalno povijesnog do univerzalno metafizikog.

    Imajui u vidu da su ovo tek nacrti jednog od niza moguih itanja ova dva djela, oba

    pisca postaju u kontekstu bonjake i bosanske literature, u okvirima eliotovski shvaenog

    susretu individualnog talenta i tradicije, knjievni zakonodavci, Selimovi u romanu, a

    Dizadar u poeziji. Oba pisca, takoer, kako je to napomenuto, matinu literaturu i kulturu ine

    transkulturalnim fenomenima, potvrujui nunost redefiniranja zapadnocentrinog

    knjievnog kanona, pri emu je centar smjeten u viskodiferencirane literature tzv. velikih

    jezika, a rub je u nediferenciranim literaturama tzv. malih jezika. Konana posljedica jest

    uvoenje bonjake i bosanskohercegovake literature i kulture, nakon Andrievog dobijanja

    Nobelove nagrade, u poredak zapadnocentrinog knjievnog kanona. To znai da su sa

    Selimoviem i Makom, a poslije i sa Skenderovim sonetima, bonjaka i bosanska

    knjievnost modernizma nakon Andrieve nagrade prele iz statusa lokalnih u podruje

    globalno vanih kulturnih fenomena. Na planu bonjakog i bosanskohercegovakog

    knjievnog konteksta to je znailo postavljanje novih, globalno relevantnih estetskih

    standarda.

    Oba djela, meutim, svojim znaajem nisu ostala samo u domenu knjievnosti, nego

    se njihov uticaj prenosi i na cjelinu kulturnih praksi, ali i drugih drutvenih diskursa. Zato i

    Dervi i smrt i Kameni spava vre presudan uticaj kako na kulturni bonjaki i

    bosanskohercegovaki identitet, tako i na druge identitarne prakse u BiH, i onu politiku, i

    ideoloku, i etiku itd., pa bi se gotovo moglo rei da ovi knjievni tekstovi ponekad postaju i

    mitskim mjestima u postupcima konstruiranja i interpretiranja bonjakog kulturnog i

    nacionalnog identiteta.

  • Kada se ima u vidu Makova i Selimovieva estetska gesta i prevladavanje lokalnih

    kulturnih mjerila za raun modernistiki shvaene univerzalnosti esteskih kriterija, postavlja

    se pitanje da li je to ostavilo traga u postupku kanonizacije bonjake i bosanskohercegovake

    knjievnosti i da li se kanon izvodio iz perspektive Selimovievog i Dizadrevog eliotovski

    shavenog knjievnog zakonodavstava, ili je, pak, kulturni, politiki i ideoloki kontekst

    traio drugaije postavljenu kriteriologiju u konstruiranju knjievnog kanona.

    Bonjaka knjievnost, naalost spada u literature sa samo djelimino izvedenom

    kanonizacijom. Svi dosadanji pokuaji njenog kanoniziranja, od Isakovieve uvene

    antologije Biserje, preko projekta Muslimanska knjievnost u dvadeset i pet knjiga i Alefovih

    antologija bonjake knjievnosti, to ih je ureivao Enes Durakovi, do aktuelnog

    Preporodovog projekta Bonjaka knjievnost u 100 knjiga, ustvari, su nastojali pomiriti u

    sebi kriteriologiju panoramskog predstvaljanja ove literature sa postupcima njene

    modernistiki koncipirane kanonizacije. Razlozi za takvo kombiniranje kriterija

    panoraminosti i kanonizacije nalaz