biologija za 9-ti razred

Download Biologija za 9-ti razred

Post on 11-Jan-2016

155 views

Category:

Documents

6 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

osnovna skola

TRANSCRIPT

  • 180

    Danka Petrovi Desanka Malidan

    BiologijaUdbenik za deveti razred osnovne kole

    Zavod za udbenike i nastavna sredstvaPODGORICA, 2015.

  • Zavod za udbenike i nastavna sredstva Podgorica

    Zoja Bojani-Lalovi, direktorica

    Radule Novovi

    Lazo Lekovi

    Sneana Martinovi

    dr Mirko Popovi

    prof. dr Vesna Bakidoc. dr Ljilja MusiMirjana VuiniRadmila MujoviRanka Boovi

    Milorad Miti

    Sanja Marjanovi

    Goran Popovi

    Rajko Radulovi

    M Print Podgorica

    1000

    Izdava

    Za izdavaa

    Glavni urednik

    Odgovorni urednik

    Urednica

    Struni konsultant

    Recenzenti

    Dizajn i ilustracije

    Lektura

    Korektura

    Tehniki urednik

    tampa

    Tira

    Mr Danka Petrovi Desanka Malidan

    Biologija Udbenik za deveti razred osnovne kole

    Savjet za opte obrazovanje, Rjeenjem br. 04-3-173 od 29. 8. 2008. godine, odobrio je ovaj udbenik za upotrebu u osnovnim kolama.

    CIP ,

    ISBN 978-86-303-1492-6COBISS.CG-ID 27453712

    179

  • 178

    3. T4. tetivama5. popreno-prugastih6. redovnim Test D Ireceptorlikvorinsulinrefleksnervni impulsprag nadraajaendokrina lijezda

    II1. Neurotransmiter omoguava prenoenje

    nadraaja s jednog na drugi neuron. 2. Centar za disanje nalazi se u produenoj

    modini.3. Simpatikus i parasimpatikus su dijelovi

    vegetativnog nervnog sistema; djeluju antagonistiki.4. Iz obje biljke dobijaju se poznati stimulanti

    (kofein i kokain).5. Adrenalin poveava krvni pritisak (kada smo

    uplaeni ili uzbueni). 6. Hipotalamus lui hormone koji kontroliu

    aktivnost hipofize. Hipofiza svojim hormonima regulie rad ostalih endokrinih lijezda. Predstavljaju vezu nervnog i endokrinog sistema

    III1. a2. c3. a4. c5. d6. b7. b8. d9. c10. b

    IV1. akson2. T3. produena4. refleksni luk 5. T6. smanjuje7. sr8. T

    Test E Imirisna zona ulna kvrica duica akomodacija uta mrlja pu znoj termoregulacija

    II1. ulne kvrice su tjelaca sastavljena od

    ulnih elija - receptora. 2. Zjenica je otvor na duici kroz koju svjetlost ulazi u unutranjost oka. 3. Ono soivo je povezano sa cilijarnim tijelom, iji mii mijenja oblik soiva. 4. uta mrlja je mjesto na zadnjem dijelu mrenjae koje sadri samo epie.5. Kortijev organ je dio opnastog pua u kome su receptori koji primaju zvune drai. 6. Uz dlaku se nalazi i lojna lijezda koja lui loj; on ini dlaku mekom i savitljivom.

    III1. c2. b3. d4. a5. c6. d7. a8. d

    IV1. bonom2. T3. oblika4. venjaa5. Eustahijeva tuba6. T7. krznu

    Test F Ioploenjeplacentaklimakterijummejozapubertetkontracepcija

    II1. Mitotikim diobama zigota nastaje embrion.2. Pupana vrpca povezuje embrion sa

    posteljicom. Preko pupane vrpce i posteljice ostvaruje se veza izmeu krvotoka embriona i krvotoka majke.

    3. Mutiranje je sekundarna polna odlika osoba mukoga pola, a javlja se u pubertetu poduticajem testosterona.

    4. Akrozom je dio na glavi spermatozoida koji omoguava razlaganje ovojnice jajne elije i ulazak jedra spermatozoida.

    III1. b2. b3. a4. c5. c6 d7 b

    IV1. T2. hormona3. X4. zrelo doba5. T

    Sadraj

    A. ORGANIZACIJA TIJELA

    A1. elija ivot u malom .............8A2. Od elije do organizma ..........13A3. Tkiva ......................................16A4. Sistemi organa .......................19REZIME A ....................................23Dodatak - Transplantacija organa ...24TEST A .........................................26

    B. RAZMJENA MATERIJE I ENERGIJE

    B1. Hrana i ishrana ....................30 B2. Varenje ...................................36B3. Krv i limfa ..............................42B4. Srce i krvotok .........................47B5. Imuni sistem ..........................54B6. Razmjena gasova ...................56B7. Izluivanje ..............................62REZIME B ....................................66Dodatak - udesna mo hrane ....68TEST B .........................................70

    C. KRETANJE I POTPORA C1. Kosti daju potporu ................74C2. Skelet .....................................78C3. Muskulatura ..........................83C4. Kretanje .................................88REZIME C ....................................91Dodatak - Sportska medicina ......... 92TEST C .........................................94

    D. REGULACIJA

    D1. Nervni sistem grade neuroni .....98 D2. Centralni nervni sistem ........102D3. Periferni i vegetativni nervni sistem ............108D4. Bolesti zavisnosti ...................112D5. Endokrini sistem ...................116REZIME D ....................................121Dodatak - Spavanje i san .............122TEST D .........................................124 E. KAKO SPOZNAJEMO

    SVIJET OKO SEBE

    E1. ulo vida ................................128E2. ulo sluha i ravnotee ...........131 E3. ulo ukusa i mirisa ...............135E4. Koa ........................................139REZIME E ....................................143Dodatak - O ulima i umjetnosti ... 144TEST E .........................................146

    F. POLOVI SE RAZLIKUJU

    G1. Polni organi ...........................150G2. Od zaea do roenja .............154G3. Odrastanje i starenje ............158REZIME F ....................................161Dodatak - Vantjelesna oplodnja .......162 TEST F .........................................164

    Rjenik ..........................................166Odgovori i rjeenja .......................170

  • Kako da koristi Udbenik

    Naslov

    Tekst je podijeljen na nekoliko cjelina. Svaka

    poinje podnaslovom.

    Anatomske ilustracije sa upisima prate i dopunjavaju tekst

    Crtei i foto-grafije prate

    tekst.

    Kljune rijei s kratkim objanjenjem.

    Prva grupa pitanja. Na njih moe odgovo-riti ako si shvatio/la gradivo.

    Druga grupa pitanja. Za taan odgovor potrebno je da razmisli, a nekada i potrai dodatne infor-macije u knjigama ili na Inernetu.

    Svaka tema poinje uvodnom stranom. Na njoj

    je mini sadraj.

    Zanimljivosti su na tonskoj podlozi

    Bolesti su izdvojene i oznaene posebnim znakom

    177

    Test A Imitozatkivohromozominterfazaenzimgenzigotepitelno tkivo

    II1. Enzimi ubrzavaju ili usporavaju metabolike procese.2. Ribozomi i endoplazmatina mrea neophodni su za sintezu bjelanevina.3. Polni hromozomi, XX su enski polni hromozomi, XY su muki polni hromozomi.4. Faze u mitozi - sloenoj elijskoj diobi.5. Ove elije grade nervno tkivo.6. Predstavljaju meuelijsku masu vezivnih tkiva: hrskaviavog i tenog tkiva (krvi). III1. c2. a3. b4. a5. b6. d7. c8. a

    IV1 T2. hromozom, hromatin3. interfazi4. elijsku membranu 5. T6. T7. nervno 8. nervni

    Test BIreapsorpcijakapilaravitaminozanefronglukozaimunitetdijafragmakrvni serumureapuls

    II1. Glukoza je osnovni izvor energije za eliju.

    Glikogen je rezervna materija.2. Piramida ishrane je nain da predstavimo

    uravnoteenu ishranu.3. Mehaniko varenje je priprema hrane za

    bolje djelovanje enzima, tj. za bru hemijsku razgradnju hrane.

    4. Hlorovodonina kiselina obezbeuje kiselu sredinu za djelovanje pepsina.

    5. Limfa nastaje cijeenjem krvi u meuelijskim prostorima tkiva.

    6. I vakcinom i imuno serumom stie se

    vjetaki imunitet.7. Vene su krvni sudovi koji dovode krv u srce.

    Arterije odvode krv iz srca.

    III1. b2. c3. d4. a5. d6. b7. c8. a9. a10. b11. d

    IV1. T2. T3. masti4. oksihemoglobin5. primarna6. tijela7. T8. pankreas9. T

    Test C Ilobanjatetivakontrakcijazglobantagonizamokotavanjemotorna ploapokosnicazamor

    II1. Kalcijum-karbinat i bjelanevina osein ine

    meuelijsku kotanu masu. 2. elije pokosnice stvaraju kotanu masu koja

    spaja kost na mjestu preloma.3. Rebra su povezana hrskavicom sa grudnom

    kosti; rebra i grudna kost grade grudni ko.4. Kosti i miii omoguavaju kretanje tijela.

    Miii su tetivom vezani za kosti; kontrakcijom miia vri se pokret u zglobu.5. Razgradnjom glikogena oslobaa se energija,

    ali nastaju i tetne materije, ugljenik(IV)-oksid i mljena kiselina. 6. Vjebanjem se stie kondicija.

    III1. d2. c3. b4. a5. d6. c7. a8. b

    IV1. T2. butna kost

  • 176

    2. Pomagala za sluh mogu pomoi osobama kod kojih nijesu u potpunosti oteeni receptori, nerv i centar.

    E4.1. U koi imamo pet razliitih tipova receptora.

    Njima osjeamo: dodir, pritisak, bol, toplo i hladno.

    2. U pokoici se nalaze elije koje sadre mrki pigment melanin. Kada se izlaemo Suncu, melanin migrira prema povrini, te koa postaje tamnija.

    3. Receptori za dodir nalaze se ispod same pokoice. Receptori za hladno smjeteni su u gornjim slojevima krzna, blizu pokoice. Receptori za toplo su dublje u koi. Receptori za bol su nervni zavreci; rasporeeni su svuda u koi.

    4. Znojne lijezde smjetene u krznu koe izluuju znoj. Znoj ima vanu ulogu u termoregulaciji. Isparavanjem znoja troi se energija, a tijelo se hladi.

    5. Osjeaj bola nastaje u kori velikog mozga.

    1. Koliina melanina je nasljedna, od nje zavisi boja koe. Tamnije osobe nijesu u potpunosti zatiene od dejstva UV zraka, ali je zatita efikasnija to je koa tamnija.

    F1.1. Jajnici stvaraju jajne elije i lue enske

    polne hormone. Sjemenici proizvode spermatozoide (muke polne elije) i polni hormon testosteron.

    2. Sjemenik, pasjemenik, sjemevod, briznik, prostata, mokrana cijev, polni ud

    3. Jajnik, jajovod, materica, vagina.4. Mejozom nastaju 4 haploidne elije.

    1. Mejozom nastane 4 spermatozoida i to dva sa X polnim hromozomom a dva sa Y hromozomom. U toku mejoze od