Atuqpa Chupan Riwista 1°

Download Atuqpa Chupan Riwista 1°

Post on 22-Mar-2016

231 views

Category:

Documents

8 download

DESCRIPTION

Revista de Ciencias Humanas en runasimi (quechua)

TRANSCRIPT

  • Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011 - 12

  • Atuqpa Chupan Riwistapi rimaykunaqa qillqaqkunapa siminmi.

    ATUQPA CHUPAN RIWISTA

    Ayllunchikqa sunqu rurunchikpim

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12

    Kay Riwistaqa lluqsimun sapa supta killam

    Qullana

    Pablo Andrs Landeo Muoz

    Atuqpa Chupan Ruwaqkuna

    Edwin Chillcce Canales

    Hans Enciso Choquehuanca

    Carlos Alexander Espinoza Huaahui

    Yuly Tacas Salcedo

    Riwistapa uyanta ruwaq / Chuyanchaq

    Alex Ramos Arancibia

    Qillqa tinkuchiq

    Yuly Tacas Salcedo

    Yachachiqkuna yanapaq

    Csar Itier

    Gonzalo Espino

    ISSN

    2225 - 7268

    Hecho el Depsito Legal

    N 2011 - 14559

    Maskaykuwaychik

    atuqpachupan2011@gmail.com

    991973638 / 276 2421

  • KAY RIWISTAPI

    ATUQPA CHUPAN RIQSINAPAQ 7

    ATUQPA RIMAYKUY

    Yuly Tacas Salcedo / Tunpallata cambiyanmanchik ichaqa mana

    llunpaytachu: Rimaspa Arqumides Tacas Chaupnwan 13

    ATUQPA YACHAYNIN

    Csar Itier / Kunan Piruwpi qichwa rimay 19

    Sophie Baillon, Josphine Castaing, Csar Itier / Kunan paraguaypi

    guaran rimay 27

    Pablo A. Landeo Muoz / Jos Mara Arguedaspa iskay willakuyninpi

    runakuna qullusqanmanta ayllukunapa iiyninkumantawan 33

    Yuly Tacas Salcedo / Wauypa musuq kawsayni: Inocencio Mamanipa

    iskay harawinpi 55

    Edwin Chillcce Canales / Ayllum chawpihina iskay tistimunyokunapi 63

    ATUQPA YUYAYNIN

    Sylvia Falcn / Takikuna uqarisqa 73

    Pablo A. Landeo Muoz / Pobrilla wakchalla 75

    ATUQPA SUNQU RURUN

    Gloria Cceres Vargas

    Huk-kaq taki 83

    Iskay-kaq taki 84

  • Kimsa-kaq taki 85

    Tawa-kaq taki 86

    Pichqa-kay taki 87

    Suqta-kay taki 88

    Javier Heraud

    El ro / Mayum kani (Fredy Roncallapa runasimiman tikrasqan) 89

    Saujina

    Kuyakusqay allpallay 97

    Mana piniyuq 98

    Ranra anpi 99

    Inocencio Mamani

    Teofanoj Qutimunka 101

    Teofanoq kutimunqa 102

    Yachaynyojj jatun maestruyman 103

    Yachayniyuq hatun mayistruyman 105

    Fredy Roncalla

    Puriq payachamanta 107

    ATUQPA SIMIN

    Los hijos de Babel. (Yuly Tacaspa ruwasqan) 111

    Escritura Quechua en el Per. (Pablo Landeopa ruwasqan) 113

    Killalluqsimun / Cuando sale la luna. (Atuqpa Chupan ruwaqkuna) 117

    Noqanchis: lliwpaq revistanchis / Likaykuy. (Atuqpa Chupan

    ruwaqkuna) 119

    QILLQAQKUNAMANTA 123

  • Jos Mara Arguedaspa pachaq wata paqarimusqanpi

    Kawsayninchikqa qunqayllapiachiki kanqa nispam nirqanchik Jos Mara

    Arguedas wawqinchikpa sunqu rurun tuqyasqan punchawmanta. Chimbote llaqtapi

    puriq masinchikpa pampakusqan punchawpiqa waqaytapas llakikuytapas

    qunqarispanchikmi, runakunapa chawpinpi paykunaman tikrakuspanchik

    danzaqkunawanpas takiykurqanchik, tusuykurqanchik, ancha ayllusqa

    wawqinchikpa munasqanpihina. Kunan pachamantaqa yana puyukunawan

    maytusqallam kawsakusunchik. nirqanchiktaqmi. La Molinapa Cieneguillapa

    urqunkunapi tayta Intipa kanchiriynin wauykuchkaptin. Chaynasqallam

    wawqinchik runakunapa imayna haykayna kawsakusqankuta qawaykusunchik,

    simillanchiktapas mana kicharispa, chiri wayrakunawanpas rawraq

    rupaykunawanpas akaristin, mikusqapas mana mikusqapas. Nispataqmi

    nirqanchik Pachamamapa sunqunman Arguedasninchik yaykuykuchkaptin.

    Chaymantaqa hanaymanpas uraymanpas puriykacharqanchikmi puyu

    wayrakunallata millpuykuspa, chikankaray llakikuyninchikwan imayna mikuy

    kasqantapas qunqarispa. Qapaq apukunapa, awpa willkanchikkunapa

    munayninchiki karqa muspaypihina kawsaymanta rikcharispanchik, Watyakuripa

    punchawninkunapihina musuq llamkaykunata kanchirinanchikpaq. Kayqay

    kunanqa, kay qipa runakunarayku, miski rimayllata qallayriykuchkanchik

    Hanaymanta Atuq qamataqy rimariykuy. Amay uqallaqa, rinrillaykitapas

    nanachiymanmi.

    Allinmi Uraymanta Atuq. uqaataqy rimaykullasaq, atistin mana

    atistinpas.

    Rimaykullasqay mana allin kaptinqa pampachaykuy, hinaspa qallariykuy.

    Llantullapi kawsaq masillay, watantin watantin mana rimaqpa qallunqa

    sumaqllatam paskarikun utaqmi watarikurqun tinkusqalla rimaykuna sunqunchikta

    kanchiriykuptin.

    ATUQPA CHUPAN RIWISTANCHIK

    RIQSICHINAPAQ

  • Mitmaqkunahinam awpa pachamantaraq kunan pachakama

    purimurqanchik hanay urqukunapipas lamarqucha patanpi llaqtakunapipas. Chayna

    purisqanchikpim Watyakurilla taytanchiktapas riqsirqanchik, Jose Mara Arguedas

    wawqinchikwanpas puriykacharqanchik Obrajillopi Chimbote llaqtapipas. Paytam

    kallpanchayarqanchik aswan challwasapa llaqtamanta qillqaykunanpaq, hyerru

    makinakunamantapas, qullqiwan runakunapa sunqun ismusqanmantapas.

    Arguedastaqa kanchiriykurqanchikmi ayllunchikkunapa qallariq awin

    kasqanmanta, qullanan kasqanmanta. Chayna kaptinpas wauyllamanta

    qichuytay mana atirqanchikchu. Wawqillay, runapa nanayninqa payllapam. Llapa

    imata ruwaspanchikpas waunanpaq nanaynintaqa manam atichwanchu

    nanaychakuyta. uqanchikqa, wawallaraq kasqanmantaraqmi Arguedasninchikta

    qawarqanchik wauywan takanakusqantapas

    Hanaymanta Atuq, pisillatapas nanayninchikta qunqarispay

    rimaykusunchik kay qipa runakunawan, awichasqa waynakunawan Lima llaqta

    patankunapi paykunawan tinkusqanchikrayku.

    Chikankaray llaqtapa sunqunpi tiyaykuspanchik, yachaysapa

    wiraquchakunahina rimaykuchkanchik. Chaynaspanchikpas uqanchikqa manay

    kastillasimipichu rimanchik. Kunanpachapi atuqkunaqa imaynas runasimipi

    rimanakuchkanmanku? nispankuch wiraquchakunaqa tapukunku. Ariy!

    awpapachapihinam kay llaqtaqa uqanchikpaa. Aswan chayna kananpaq,

    willkakunapa apukunapa munayninkupihina kanchiriykusunchik wawqinchikkunata

    Atuqpa Chupan riwistata paqarichinankupaq, kallpanchikwan kallpanchakuspanku

    rimayninkuta mastarichinankupaq.

    Ji, Ji, Ji! Imaynanpitaq riwistankuta chupanchikwan suticharqaku?

    (Wawqillay, suti churaypiqa uqanchiktapas llalliruwanchikmi. Pisillatapas manam

    musyakurqanchikchu).

    Manay, wawqi Manay musyakurqanchikchu. uqanchikpi aswan

    iinankupaq saminchaykusun llamkayninkuta runasiminchik sumaqlla yupaychasqa

    kananpaq.

    Tapunakurqanchiktaqmi Ima suyutaq kay Per suyuqa? imaataq

    runakunapa sisihina ruwayninkupas, umankumanta kaynaa imakunata

    8 / PUSAQ

    Atuqpa Chupan Riwista

  • lluqsichiypas? upayanapaqhina wauy kawsay rimaykunapa chawpinpi, llapantin

    suyukunapa ayllunisqankupi chinkasqahina kawsakuyqa, imataq? nispanchikmi

    tapunakurqanchik, machasqahinalla uma muyuwan puriyninchikpi, anaqpacha

    tuqpiqhina wasikunata qawaqawarista, chay wasi ruwaykunapi

    llamkapakuspanchik. Chayna purisqanchikpim runa wawqinchikkunataqa

    riqsirqanchik, aqupampakunapi, urquchakunapa qichqankunapi

    wasichakusqankutapas. Chay ayllukunapa sunqunmantam lluqsimun Atuqpa

    Chupan Riwistaqa. Kunanpachakunapi imapaqtaq allin runasimillapi qillqaykuy?

    Imapaqtaq awpa simillanchikpi hamutaykunaqa? Kay tapukuykunach

    wiraquchakunapa, mistikunapa siminpi, wakin wawqinchikkunapa siminpipas.

    uqanchikqa kutichisunchik: umanchikmanta ima hayka allin

    paqarichimusqanchikkqa llapanchikpam. Runasimipi rimaypas, hamutaypas

    allinmi, llapa imakunamanta qillqayqa aswan allinmi. Runasimiqa sisihina

    runakunapa siminraqmi, chaymi mana qullunanpaq rimana, qillqana, riwistakunata

    maytukunatapas paqarichispa mastarichina llapantin pachapi suyukunapi.

    Hanaymanta Atuq, wawqinchikkunaqa llamkayta atinqakum Atinqakun!

    Chaynam kanqa wawqiy, chaynam kanqa! uqanchikqa yachanchikam.

    Pacha tikraymi musuqmanta qallarin!

    Per, aya marqay killa, iskay waranqa chunka hukniyuq watapi.

    ISQUN / 9

    Atuqpa Chupan Riwista

  • ATUQWAN RIMAYKUY

  • Tunpallata kambiyachmanchik ichaqa ama yunpaytachu

    Arquimedes Tacas Chaupnwan rimasqanchik

    Yuly Tacas Salcedopa ruwasqan

    Kay qallariq riwistanchikpim,

    rimaniku Santiago de

    Lucanamarca distrito, provincia

    Huanca Sancos, departamento

    Ayacucho runawan, paypa

    sutinqa Arqumedes Tacas

    Chaupnmi. Payqa achka

    watataam arpachanta tukakun,

    chaymanta kay kimsa qayna

    watakunapim hatun atipanakuy

    navideo de msicos y bailarines sutiyuqpi primer pwistupi lluqsimurqa.

    Lima llaqtamanqa chayamurqa warmalla kachkaspanraq, chay sasachakuy

    waranqa isqun pachak pusaq chunka kimsayuq watakunapi. Payqa sullka

    wawqinkunata aparikamuspa kay hatun llaqtaman ripukamurqa. Manaam

    allinachu kawsanankupaq llaqtankuqa karqa. Chayraykum, kay Lima llaqtapi

    imakunapipas llamkaspa kawsakurqa, chaynalla arpatapas tukakurqa, ichaqa mana

    chaytallachu yachan guitarra, violintapas tukarqam, chaymantaqa arpachawan

    allinta tinkurquspan manaa saqinakunkuchu, chaynaspallanmi kawsakullan.

    Mana pipas yachachirqachu arpa tukayta, kikillanmi huk arpistakunata qawa-

    qawaspa yacharqa, chaynam nin: Taksaymantaraq arpa tukayta yacharqani, wakin

    musikukunata qawaspa kikillaymi yacharqani. Manam pipas yachachiwarqachu.

    uqaqa yacharqani tukaytaqa secundaria nisqan tukuruspaya. Kayta ruwaspa

    payqa yunpaytam kusikun chay llapa runamasinkunata tusuchispa takirichispa

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011 - 12, pp. 13 - 15

    Cortesa: Centro Social Asuncin de Erpa.

  • Atuqpa Chupan Riwista

    anchatam paytaqa kuyanku takikuynintahina. Kaytapas musiyanmi huk runapa

    llaqtanman rispanpas. Chaymi huklawkunapi kustumbrinta mastarichin mana pipas

    qunqananpaq.

    Chaymanta willawanku llaqtanpi chay awpa fiyestakuna imayna

    kasqanmanta: Punta fiestakunaqa karqa lliw, lliw participaq uchuy hatun runakuna;

    pachahinallanwanmi tusuqkunapas tusukurqaku mana riki karqachu chay

    wachakakuna, vistimintakuna, unifurmikunapas, chayta qawarqani Navidad1

    tusuqta warmallaraq kachkaspay, hinaptinpas manay qullqillapaqchu chay

    tusuqkuna tusurqachu. Kayta nispan, payqa niwanchik imayna kunanqa hukman

    tikrakun kustumbrinku: Kunan punchawqa manaam runamasiykunaqa

    awpahinallachu pinsanku, huk runakuna hamusqanraykum sectas

    evangelistaskuna fe nisqanninchikqa asllaa, hinaspanmi awpa tradicionkunaqa

    chinkachkanam hukmanmi kunan watakunapi rikurimuchkan

    Chaykunan llaqtanpi rikurichkan, ichaqa wakin runamasinkunaqa huklaw

    llaqtamanta apamunku hukman kustumbrikunata, chayta pay nisqanpihina ruwanku

    qunqaspataq icha mana yachaspankutaq chay kustumbrikunata musuq ruwana

    nispanku, apamunku. Kayta Arquimedes Tacas achka watamantaa llaqtanta

    kutispa qawarqa, chaymanta nin: uqapa allinmi tunpallata cambiyanmanchik

    ichaqa mana yunpaytachu, custumbrinchiktaqa rispitananchik estilunchikqa

    hukllam mana achkachu. Chaypitaq chay wakin runamasinkunapa

    rikchayninkunapi allinllam apamusqan ichaqa manataq llapayninpaqqa chaynachu.

    Chaymanta paypas niwanchik imayna chay: encargadukunapas manaam

    awpahinallachu fiyestata ruwanku, hukmantaa, hinaspanmi hamutan

    paykunaqa mana kwintata qunkuchu utaq yachaytukuspa huk custumbrikunata

    ruwachkanku kustumbrinchikmi nispanku.

    Chaytam rimaynin tukunanpaq niwanchik: Chaynllach kambio, modernidad

    chayarun runakunapa llaqtaman. Kunanqa mach kay watakunapi kanqa

    14 / CHUNKA TAWAYUQ

    1 Kay tusuytaqa huk llaqtakunapi Wayliyawanmi sutichanku, ichaqa provincia Huanca Sancuspiqa

    tawantin distritunpi Navidad tusuywanmi sutichanku. Kay tusuytaqa watan watan ruwanku 25 diciembre

    killapin utaqmi Bajada de reyespipas enero killa qallaykuqta niucha Jesusta muchaspanku. Kay

    fiyestapi iskay utaq tawa kumparsakuna plazapi tupaykunku, chaypim musikukuna, tusuqkunapas

    tukuy punchaw atipanakunku.

  • Yuly Tacas Salcedo

    Payqa kay hatun llaqtaman

    chayamuspan arpachanta, kustum-

    brinkunata apakamurqa, chaylla

    kunan punchawkunaqa wakin

    runamasinkunawan Navidadtapas

    kaypim musuqmanta kawsarirqa-

    niku llapam ayllu masiykuwan.

    awpa pachakunapi, kay

    kustumbriqa mana karqachu

    chaymanta paykunaqa paypa

    nisqanpihina institusiyunta furmaruniku chayta ruwaniku kay Lima llaqtapi

    llaqtayniykupi ruwasqanhinatam. Chay Federacin Distrital de Instituciones de

    Lucamarca, FEDIL nisqanpi distrito de Lucanamarca llapa anexunpiwan sapa wata

    kimsa dumingo punchaw enero killapim huunakuspanku kustumbrinmanhina kay

    hatun llaqtapi ruwanku. Kayta ruwaspa paykunaqa kustumbrinta mana chinkachiyta

    munankuchu, astawan wawankunapa sunqu rurunpi mastarikunanta munanku.

    CHUNKA PICHQAYUQ / 15

    Cortesa de Wilfredo Tacas Chaupn

  • ATUQPA YACHAYNIN

  • Pisi rimayllapi:

    Kaypim rikusun imayna Piruwpi qichwasimi kunan kasqanta, sapa

    departamentonkunapi qichwa-rimaqkunap hayka kasqanta chaykunapi

    achkayasqanta pisiyasqanta ima, imayna Estado liykunata paqarichispa

    qichwasimiman sayapakusqanta, iskuylakunapi kulihyukunapi qichwasimi

    yachachinanpaq kamachimusqanta.

    Aysaqnin rimaykuna:

    Qichwarimay, runasimi, Piruw, ley

    Piruwmi wakin qichwa-rimaq llaqtakunamantaqa achka qichwa-rimaqniyuq.

    Kunanqa qichwasimiqa pallqa anmanchus-hinam chayachkan: kawsariymanchus

    icha chinkapuymanchus purichkan? Hukmantaqa mana awpaq kay rimayqa

    kunanhina yupaychasqachu karqan: kunanqa radiopi, liwrupi, internetpi,

    peliculakunapipas uyarichikuchkan; hinaspa qipaman rikunanchikpihina kikin

    Estadom leykunata paqarichispa qichwasimiman sayapakun, wakin iskuylakunapi

    * El habla quechua en el Per actual

    1 Institut National des Langues et Civilisations Orientales (Pars, Francia). Zenobio Ortizpa Lydia Cornejopa yanapasqanmi qichwasimiman tikrani. Carmen Gonzleztam usparani, aradisini cuadrokuna rurasqanmanta.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 19 - 26

    KUNAN PIRUWPI QICHWA RIMAY*

    Csar Itier1

  • qichwasimimanta liyiyta qillqayta yachachillantaqmi. Hukmantataqmi hatun, huchuy

    llaqtakunapi tiyaq qichwa-rimaqkunaqa kastillanuta yachaspa manaa qipa wiay

    warmakunaman qichwasimita rimapunachu. Kaypim willarisqayki imayna Piruwpi

    qichwasimi kunan kasqanta, qichwa-rimaqkunap hayka kasqanta, imayna leykuna

    kasqanta ima.

    1. Haykam maypim qichwa-rimaqkuna kan?

    Pasaq censokunam kayhinata qichwasimipi awi kichaqkunata yuparqan:

    Manachus-hina chayqa allin yupasqaraqchu:

    1. wakin runakuna censo ruraqpa awpaqninpi pakakuspa yo no hablo

    quechua niptin;

    2. censo ruraqkuna karupi kaq huchuy istansyakunaman mana chayayta

    atiptin;

    3. iskaynin simipi awi kichaqkuna mana qichwa-rimaqkuna ukupi

    yupasqa kaptin.

    Chaymi riki qichwa-rimaqkunaqa qanchis utaq pusaq millonesman

    chayanman. Paykunamantaqa tawa millon kuraqraqch Piruw llaqtapi kanman.

    Hatun llaqtakunaman ripuq runakunaqa pisillatam qipa wiay

    warmakunaman qichwa rimayninta saqin. Wakin kampukunapipas kaqllataqmi

    runakuna manaa wawan qichwasimi yachananta munanachu. Chaymi qichwa-

    rimaqkunaqa kastillanu-rimaqkunawan tupanachisqaqa Piruwpi pisillam kapun.

    1940 watap censonmanhina Piruw runakunamantaqa yaqa kuskanninmi

    qichwasimipi awi kichaqkuna karqan. 1993 watap censonmanhinataqmi pichqa

    Atuqpa Chupan Riwista

    20 / ISKAY CHUNKA

    Per 3 730 000

    Ecuador 500 000

    Bolivia 2 100 000

    Argentina 300 000

    Colombia 20 000

    Llapanmi 6 650 000

  • watayuq pichqa kuraq watayuqkunamantaqa pachakmanta chunka suqtayuq suqta

    -partiyuqnin (16,6%) qichwasimipim awita kicharini nispa nirqan.

    KAYHINAM PASAQ CENSOKUNAMANHINA PIRUWPI QICHWASIMI RIMAQKUNA

    2007 watap censonmanhinaqa kay departamentokunam achka qichwa

    rimaqniyuq: Apurimaq, Wankawillka, Ayakuchu, Qusqu, Punu, Anqash, Wanuku.

    Wakin 18 departamentopipas qichwasimitaqa rimallankutaqmi manaa qichwa-

    rimaq achka kachkaptin.

    2007 WATAP CENSONMANHINA

    KAY DEPARTAMENTOKUNAM ACHKA QICHWA-RIMAQNIYUQ

    Csar Itier

    ISKAY CHUNKA HUKNIYUQ / 21

    1940 1993 2007

    llapan

    pirwanukuna

    7 023

    111

    22 639

    443

    28 220

    764

    qichwa

    rimaqkuna

    3 300

    862

    3 750

    442

    3 728

    136

    47% 16,6% 13,2%

    pachakmanta hayka kasqan: yupaynin:

    QICHWA KASTILLANU QICHWA KASTILLANU

    Apurimaq 71,5% 28,1% Qusqu 545 393 485 609

    Wankawillka 64,6% 35,1% Lima 479 347 7 205 669

    Ayakuchu 63,9% 35,7% Punu 441 174 387 580

    Qusqu 52,0% 46,3% Ayakuchu 347 413 194 094

    Punu 38,5% 33,8% Anqash 303 081 653 159

    Anqash 31,6% 68,1% Wankawillka 259 251 140 862

    Wanuku 28,9% 70,6% Apurimaq 255 692 100 489

    Lima 6,2% 93,2% Wanuku 194 833 475 958

  • Rikusqanchikpihinaqa pichqa pachak waranqahinam qichwa rimayniyuqkuna

    Lima departamentopi tiyan. Paykunamantaqa pachakmanta isqunchunka

    pichqayuqninmi Lima Metropolitanapi tiyan (INEI 2008). Chayqa chaychika Lima

    departamentopi qichwasimi rimaqkunam Qusqu departamentopi runakunaman

    aypachkana. Tukuy Piruw llaqtakunamantapas Lima llaqtam kunanqa achka

    qichwa-rimaqniyuq. Chay qichwa-rimaqkunaqa pisillatam qipa wiay

    warmakunaman qichwa rimayninta saqin. 2007 watapi pachak pirwanumanta isqun

    kimsa-partiyuqninmi (9,3%) llaqtapi tiyaspa qichwasimita yacharqan, kimsachunka

    qanchisniyuq pichqa-partiyuqnintaqmi ayllupi tiyaspa yacharqan (37,5%). Qusqu

    llaqtapipas qichwasimiqa kastillanuwan kuchunchachikunmi: 1993 watap

    censonmanhina pichqa watayuqmanta chunka tawayuq watayuqkama warmakunap

    pachakninmanta chunka hukniyuq isqun-partiyuqninmi (11,9%) qichwasimipim

    awita kicharini nispa nirqan (INEI 1994). Chay qichwa-rimaq warmakunaqa

    kampumanta hamuqkunach riki. Qusqu llaqtapi tiyaqkunaqa manachus-hina

    chaypi nasiq wawankunaman qichwasimita saqinchu. Chayqa hatun llaqtakunaman

    hamuqkuna achka kaptinmi 1993 watamanta 2007 watakama qichwasimipi awi

    kichaqkunaqa llapan pirwanukunap chunka kimsayuq iskay-partiyuqllanman

    chayan (13,2%).

    1993 watamanta 2007 watakamaqa qichwasimipi awi kichaqkuna ichaqa

    achkayanmi yaqa pachak waranqa runamanhina, ayllu runa achka wawayuq kaptin.

    Chayqa qichwa-rimaqkunaqa kunanhinach qipa watakuna kanqa, may

    lawkunapiqa ichapas achkayanqa.

    Andrs Chirinospa rikuchiwasqanchikpihina2 (1998: 455), runap wakcha

    kayninmi qichwasimita kawsachintaq qintichintaq. Chakrallamanta uywallamanta

    kawsakuqkunam qichwasimita kawsachichkan. Chaymi Piruwpa wakcha-wakcha

    kaq chunka provinciankunapiqa pachak runamanta pusaqchunka kimsayuqnin

    (83%) Piruwpa huknin awpa rimayninpi awinta kicharirqan. Runakuna hatun

    llaqtakunaman hamuspa, rantiywan purispa, istudyaspa wakcha kaynin

    tukukuchkaptintaq qichwasimita amaa rimasaqachu nispa nin qichwasimiwan

    Atuqpa Chupan Riwista

    22 / ISKAY CHUNKA ISKAYNIYUQ

    2 CHIRINOS, Andrs, Las lenguas indgenas peruanas ms all del 2000 , Revista Andina, Ao 16, N 2, diciembre 1998, pp. 453 - 479.

  • mana imaman aypaspa. Chaymi qichwasimi qintiykukuchkan. Pitaq wakchakunap

    simintari rimayta munanman?

    Runakuna hatun llaqtakunaman ripuptinmi qichwasimipi awi kichaqkunaqa

    1981 watamanta 2007 watakama kay departamentopitaq pisiyan chay

    departamentopitaq achkayan. Kay cuadropi rikusqanchikpihina qichwa-

    rimaqkunaqa 1981 watamanta 1993 watakama Limapi yapaykukupun. Yachanchik-

    hinam chay watakunapiqa sipinakuy karqan, chaymi achka ayllu runakuna Lima

    llaqtaman ripunku. Hinaspa kaytapas kay iskay cuadrokunapi rikullasuntaq:

    Ayakuchumanta Wankawillkamanta hamuq runakunam Limapi tiyaq qichwa-

    rimaqkunata achkayaykuchin: Ayakuchu departamentopi pachak

    tiyaqkunamantaqa iskaychunka pichqayuqninmi (25%) chay sipinakuy timpupi

    astakun. Chay sipinakuy timpu tukukuptin Ayakuchu Wankawillka

    departamentokunapi qichwa-rimaqkuna achkayayta qallaykullantaq, chaypi qipaq

    runakunap wawan nasiptin, ripuqkuna kutiptin. Limapitaqmi qichwa-rimaqkuna

    pisiyayta qallarin ayllunman kutipuptin, Limapi qipaq runakuna warmankunaman

    qichwa rimayninta mana saqiptin.

    1981, 1993, 2007 WATAKUNAP CENSONKUNAMANHINA

    ACHKA QICHWA-RIMAQNIYUQ DEPARTAMENTOKUNAPI

    QICHWASIMIYUQKUNAP ACHKAYASQAN PISIYASQAN

    Csar Itier

    ISKAY CHUNKA KIMSAYUQ / 23

  • KAYPIPAS RIKUSUN

    QICHWASIMIYUQKUNAP CHAY KIKIN ACHKAYASQANTA PISIYASQANTAPAS

    2. Estadop imakuna qichwasimipaq rurasqan

    1975 watapim qichwaqa Piruwpi oficial nisqa chaninchasqa rimayman tukun,

    kastillanuwan qichwasimiwan kuskalla purinanpaq. Chay watakunapiqa Piruw

    llaqtallapim America Latinapi chayhina leyta rikurichirqanku awpa rimayninta

    hanaqman lluqsichinanpaq. Chay leywanqa qichwasimi aswan yupaychasqa karqan,

    kunankamapas rikurin chay leypa qichwasimi sayarichisqan. 1979 watap, 1992

    watap constitucionninkunaqa manam qichwasimita Piruwpa chaninchasqa

    siminpaqchu riqsikurqan. Aswanmi kunan constitucionqa 1992 watapi

    paqarichisqaqa nin:

    Leypa nisqanmanhina nispaqa departamentokunam leyta paqarichispa

    awpa siminkunata chaninchanman ninmi. Chaymi wakin region gobiernokunaqa

    ordenanza regional nisqata ruran awpa rimayninta chaninchananpaq. 2007 disimri

    killap 30 punchawninpim Qusqu llaqtap gobiernon ordenanzata paqarichispa nin

    qichwasiminchiktaqa regionninchikpa hinantin iskuylakunapi colegiokunapi

    Atuqpa Chupan Riwista

    24 / ISKAY CHUNKA TAWAYUQ

  • universidadkunapipas yachachichunku nispa, pi autoridadpas funcionariopas

    qichwasimitaqa yachananpunim pisillatapas nispa. Hinallataqmi 2008 marsu

    killap 19 punchawninpi Ayakuchu llaqtap gobiernon kastillanusimita qichwasimita

    ashaninkasimita ima chaninchasqa siminkunapaq riqsikupun, primer grado de

    primaria nisqamanta quinto de secundaria nisqakama tukuy iskuylakunapi

    qichwata utaq ashaninkata yachachinanpaq kamachispa. Apurimaq llaqtataqmi

    2007 hulyu killap 26 punchawninpi kamachin ima gobierno regionalpa

    paqarichisqan qillqakunapas kastillanupi qichwasimipiwan ima rikurinanpaq:

    publicidad nisqapi, tukuy impresokunapi cartelkunapi letrerokunapi medios de

    comunicacin nisqapipas.

    1997 watamantapachaqa qichwa-rimaq aymara-rimaq llaqtakunapi chay

    simikuna yachayqa allinmi poder judicial nisqapi puesto qusunaykipaq. 2001

    watamantataqmi jueces de paz nisqakunaqa chay simikunata yachanan chay

    llaqtakunapi llamkananpaq. Hinallataqmi medicina derecho carrerakunapipas

    qichwasimita istudyana, ichaqa universidadkunaqa pisillatam yachachin.

    1975 watapi Piruw qichwasimita chaninchasqa siminpaq riqsikuptinqa

    sapa qichwa rimaykunapaq qillqayta rurallasuntaq nispa nirqan. Chaymi

    Alfabeto Bsico Quechua nisqata rurarqan 1975 watapi leywan paqarichispa.

    1976 watapitaqmi Ministerio de Educacin gramaticakunata diccionariokunata

    rurachispa tukuy iskuylakunaman aypun. Chayqa pichqa qichwa rimaypim karqan:

    qusqu-qulla simipi, chanka simipi, wanka simipi, waylas simipi, kashamarka simipi

    ima. 1985 watapim Piruw gobiernoqa qichwasimipaq alfabeto nisqata

    chanincharqan 1975 watapi rurasqantahina, kimsa vocalniyuqtaataq.

    Kunankamapas manaraqmi estandar nisqa simi kanchu televisionpaq

    piryudikukunapaqpas, hinallataqmi chay sapa pichqa rimay nisqaypaqpas.

    Chayqa qichwasimi yachaqkunap qillqaqkunap makinpia.

    1975 watamantapacha Piruwpa awpa rimayninkunapaq Estadop

    rurasqankunaqa pisilla kachkaspa waranqa-waranqa kampupi iskuylapim

    iskaysimipi yachachiyta puririchin, achka mayistrukunatam iskaysimipi

    yachachirqan, achka-achkatam qichwasimipi liwrukunata paqarichin Ministerio de

    Educacionpa rurasqanta ONG nisqakunap rurasqantapas. Wakin

    universidadkunapipas iskaysimipim yachachiqkunata yachachin. Chayqa

    Csar Itier

    ISKAY CHUNKA PICHQAYUQ / 25

  • kaykunam: Universidad Santiago Antnez de Mayolo (Waras llaqta), Universidad

    Nacional de Educacin (Lima llaqta), Universidad Nacional del Altiplano (Punu

    llaqta). Qichwasimi mana qiparikunantam educacion bilingue nisqaqa munan,

    qipa wiaykunaman qichwata saqiyta munan; pirwanukunap sumaqlla

    riqsinakunanta yupaychanakunanta, qipa watakunapi mana chiqninakuspa allin

    kawsayta tarinantapas munallantaqmi.

    KAY QILLQASQAKUNAMANTA YACHAPAKUSQA

    INSTITUTO NACIONAL DE ESTADSTICA E INFORMTICA, Censos

    Nacionales de Poblacin y Vivienda, 1981, 1993 y 2007. En: http://

    www.inei.gob.pe/.

    CHIRINOS, Andrs, Perumanta hatun kamachina. Constitucin poltica del Per,

    1993. Traduccin de Andrs Chirinos Rivera. Lima, Fondo Editorial del

    Congreso, 1993.

    CHIRINOS, Andrs, Las lenguas indgenas peruanas ms all del 2000. En:

    Revista Andina, Ao 16, N 2, diciembre 1998, pp. 453 - 479.

    Atuqpa Chupan Riwista

    26 / ISKAY CHUNKA SUQTAYUQ

  • Pisi rimayllapi:

    Kunanqa Paraguaymi Sud Americapi anchata kallpancharikuchkan awpa

    siminkuna huqarinanpaq. Paraguaypiqa guarani sutiyuq awpa simintam yaqa

    llapallan runa riman. Kaypim rikusun imayna kay guaranisimip Paraguaypi

    awpaqmanta kunankama kawsasqanta, waytarinanpaq Estadop leykuna

    paqarichisqanta, chay leykuna chanintapuni huntachinanpaq ima sasa

    puriykunawanpas tupasqanta.

    Aysaqnin rimaykuna:

    Guarani, Paraguay, ley

    Kunanqa Paraguayllam Sud Americapi anchata kallpancharikuchkan awpa

    siminkuna huqarinanpaq. Hinaspapas Paraguayllapim yaqa llapallan runa riman

    awpa siminta: pachakmanta isqunchunkanmi (90%) guaranisimita riman. Guarani

    -rimaqkunaqa qanchis millonman chayan2. 2010 watapim Paraguay nasyunqa

    rimayninkunamanta leyta paqarichin, Ley sobre lenguas sutiyuqta. Chay leyqa

    kastillanutawan guaranitawanmi Estadop tukuy puriyninpipas kuska kananpaq

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 27 - 32

    Kunan Paraguaypi guarani rimay*

    Sophie Baillon, Josphine Castaing, Csar Itier1

    * El habla guaran en el Paraguay de hoy

    1 Zenobio Ortizpa Lydia Cornejopa yanapasqanmi qichwasimiman tikrayku. Sophie Baillonwan Josphine Castaingwan INALCOpi (Institut National des Langues et Civilisations Orientales - Pars, Francia) qichwata istudyarqan. Csar Itier, Lydia Cornejo, Zenobio Ortiz INALCOpi qichwasimita yachachin.

    2 Argentinap noroeste provinciankunapim 100 000 guarani-rimaqkuna kan, Buenos Aires llaqtapi 200 000 rimaqkuna tiyan, Sao Paolo llaqtapitaq 100 000 rimaqkuna tiyan.

  • churan. Kaypim willarisqaykichik imayna kay guaranisimip Paraguaypi

    awpaqmanta kunankama kawsasqanta, Estadop leykuna paqarichisqanta, chay

    leykuna chanintapuni huntachinanpaq ima sasa puriykunawanpas tupasqanta.

    1. Guaranisimip awpaq kawsaynin

    Guaranisimiqa achka simiwan kuskam aylluchasqa. Chay simikunaqa tupi-guarani

    sutiyuq ayllum. Tupi-guarani simikunataqa manam Paraguayllapichu runakuna

    riman: Argentina, Brasil, Guayana Francesa, Peru, Bolivia llaqtakunapipas

    rimallantaq. XVI siglopi ispaulkuna Americaman chayamuptinqa Bolivia

    yunkakunamanta Brasilpa lamarqucha patankamam Paraguaypipas

    guaranisimitaqa runakuna rimarqan. Ispaulkuna pisilla kaspam llaqtayuq

    warmikunawan kasarakuspa chay llaqtayuqkunawan ayllunchakurqan. Chaymi

    mestizo runa rikuripun, kastillanuwan chaqrusqa guarani rimayniyuq. Chay rimayqa

    guarani criollo sutinchasqam. Wakin runakunataqmi ispaulkunawan mana

    chaqrunakurqanchu. Jesuitakunap hatarichisqan llaqtakunapi reduccion sutiyuqpi

    tiyarqan. XVII siglopim jesuitakunaqa guaranisimita qillqanapaq hukllacharqan,

    hinaptinmi guaranisimimanta qillqakuyqa guarani runakunamanpas mastarikurqan.

    1768 watapi jesuitakuna qarquchikuptinmi reduccionkunapi rimasqa guaraniwan

    guarani criollo nisqawan huunaykukun, chaymi Jopar sutiyuq kunan rimasqa

    guaranisimiqa XVIII siglo tukuyta rikurirqan.

    XIX, XX siglokunapitaqmi guaranisimiqa Paraguay llaqtayuqkunap kikin

    unanchayninman tukurqan, Argentina, Brasil, Uruguay 1868-1870 watapi

    awqamuptinku, hinaspa 1932-1935 watapi Paraguay Boliviawan awqanakuptin ima.

    Guaranisimipim chay awqanakuypi paraguayokunaqa qillqata apachiq, hinaspapas

    guaranipim awqanakuyman riq runakunap takiynin kaq. Hinantin ejercitopas yaqa

    guaranisimillatam rimaq, soldadokuna guarani-rimaq kampu runakunalla kaptin.

    General Stroessner dictadorqa 1954 - 1989 watakunapim kamachikun

    unanchaytahinam guaranisimita hapipakurqan, manataqmi imatapas rurarqanchu

    chay simi kallpachananpaqqa. Chaymi una-unay mana guaranisimipi achkatachu

    qillqarqanku. Chay watakunapiqa guaranisimipi literaturapas manam ancha

    karqanchu.

    Atuqpa Chupan Riwista

    28 / ISKAY CHUNKA PUSAQNIYUQ

  • 2. Guaranisimip kunan kawsaynin

    Kunanqa pachak paraguayomanta tawachunkanmi (40%) guaranisimillata riman.

    Pachak paraguayomanta qanchisllanmi (7%) kastillanullata rimaspa mana

    guaranisimita yachanchu.

    Paraguayokunamantaqa kuskanninmi chay iskaynin simita riman,

    wakintaqmi wak Paraguaypa awpa siminkunata riman. Achka kampu runam

    guaranita riman: kampupiqa pachak runamanta qanchischunka tawayuqninmi

    (74%) sapa punchaw guaranisimillata riman, iskaychunka kimsayuqninmi (23%)

    iskaynin simita riman. Hatun llaqtakunapipas guaranisimita rimallankutaqmi:

    Asuncion llaqtapi pachak tiyaqkunamanta tawachunka hukniyuqnin (41%) wasinpi

    kastillanullata rimaptinpas chay kikin llaqtapi tawachunka isqunniyuqninmi (49%)

    iskaynin simimanta wasinpi riman.

    Kastillanusimim medios de comunicacin nisqapi guaranisimita llallin:

    piryudikukunaqa kastillanusimipim; yaqa religionmanta qillqasqakunallam

    guaranisimipiqa. Televisionpipas maynillanpim guaranisimipiqa willakun. Aswanmi

    achka llaqta radiokuna guaranisimipi uyarichikun, yaqa llapanqa comunidad

    religiosakunap rikurichisqanmi. 2006 watapim paqarirqan guaranisimipi

    piryudikuqa, ra sutiyuq. XIX siglomantapacha mana guaranisimipi piryudikuqa

    karqanchu. Kunanqa sapa killam publicakuchkan, qipamanqa sapa simana sapa

    punchawch publicakunqa.

    Estadop oficinankunapipas kastillanupim riman, kastillanullapitaqmi qillqan.

    Estadop kumun empleadonkunawan ichaqa guaranisimipim runakuna riman,

    qillqanapaqtaqmi kastillanullapi. Tribunalkunapipas hinallataqmi guaranisimita

    rimanman, huwis ichaqa kastillanullapipunim chaninchan, sintinsyan.

    3. Estadop leykuna paqarichisqan

    1989 watapi democracia kutiykamusqanmantapacham Estado paraguayoqa nin:

    guaranitaq hispanotaq kasun, chayraykum llapan warmakunapas guaranisimita

    Sophie Baillon, Josphine Castaing, Csar Itier

    ISKAY CHUNKA ISQUNNIYUQ / 29

  • kastillanusimitawan iskuylapi yachanan. Kunan Paraguayqa iskaynin

    paqariynintam yupaychan: kastillanusimiwanmi huk nasyunkunawan kuska puririn,

    guaranisimiwantaqmi Paraguayo kasqanta rikuchin. Chaymi 1992 constitucionqa

    nin guaraniwan kastillanupiwan Paraguaypa oficial nisqa chaninchasqa simin

    nispa, Warmakunatapas iskuylaman riyta qallariptinqa chay iskay simimanta awi

    kichasqan simipipuni yachachina nispa, Huknin simitaqa segunda lengua

    nisqatahinam yachachinan nispa. Chaymi iskuylakunapi colegiokunapi

    universidadkunapipas chay iskaynin simitaqa yachachinapuni. Estadoqa 2020

    wataman chayaspa sipaswaynakuna iskaynin simi rimanantapuni munan.

    Ministerio de Educacionmi kamachimusqanpa imayna purisqanta qawan:

    mayistrukunam warmakunap musuq yuyayman tikrakusqanta rikun. Guarani-

    rimaqkunaqa iskuyla awlapipas manaam upallallaachu kapun, aswan

    rimarinam. Kawsayninta rimayninta yupaychallankutaqmi, manaam guaraniqa

    awsa kampu runap simillanmi nispa ninkuchu. Kastillanu-rimaqkunataqmi

    guaranisimi gramaticayuqllataq kasqanta yachapun. Kaytapas riparan:

    guaranisimipiqa awpa kawsayta rimaspa kunan kawsayninchikta

    rimallachwantaqmi. Asuncion llaqtapi qullqiyuq kastillanu-rimaq sipaswaynakuna

    ukupi tapukuy karqan. Chay tapukuyqa qawachirqan chay sipaswaynakunap

    guaranisimi allin awiwana rikusqanta, kaymi siminchik, kaymi kawsayninchik

    nispa yupaychasqanta.

    Achka kampu iskuylakunapas llaqta iskuylakunapas manam huntasqatachu

    leypa kamachisqanta ruran, aswanmi guaraniqa warmakunap kastillanu

    yachananpaqlla yanapachkan. 2008 watapiqa Paraguaypa 20 000

    iskuylanmantaqa pusaqllanmi guaranisimipipuni yachachirqan, 10 000 iskuylapipas

    yachachina kachkaptin.

    2010 watapi paqarichisqa Ley sobre las lenguas nisqaqa nin

    administracionpi, justiciapi, medios de comunicacin nisqapi llamkaykunapipas

    guaranisimipi uyarichikuwaq nispa. Chaymi Paraguayokunaqa chay hinantinpi

    chay iskaynin simimanta mayqin kaqpipas rimananpaq qillqananpaq dirichuyuq,

    mayqin kaq simipipas pi funcionariowanpas rimananpaq dirichuyuqllataq.

    Kunanmantaqa manaam guarani-rimaqtaqa pipas kuchunchanqaachu,

    qawarparinqaachu. Leykunaqa reglamentokunapas guaranisimipiwan

    Atuqpa Chupan Riwista

    30 / KIMSA CHUNKA

  • kastillanupiwanmi qillqasqa kanqa. Chay Ley sobre las lenguas nisqaqa nillantaqmi

    iskuylapi colegiopi universidadpipas iskaynin simipim yachachinqa, estatalpipas

    privadopipas.

    Tukunapaq

    Paraguaypi Estadoqa guarani-rimaqkunap millakuywan qawachikusqanta

    qhisachachikusqanta pisiyachinam, educacion allin purichiytapas qallarinam.

    Sasawanmi chay leykunata huntachin qullqi pisiptin. Paraguayokunaqa llapa

    kallpankutam churananku guarani-simiman sayapakuq leykunap allintapuni

    huntakunanpaqqa. Guaranisimita qillqanapaq hukllachanaraqmi kachkan. Chayqa

    Paraguaypa linguistankunap makinpia.

    KAY QILLQASQAKUNAMANTA YACHAPAKUSQA

    CORVALN, Grazziella.Las polticas lingsticas del Paraguay: rol del Estado.

    Asuncin, CONEC, 2006.

    MELI, Bartomeu. Las lenguas indgenas en el Paraguay. Una visin desde el

    Censo 2002. En: On the Margins of Nations: Endangered Languages

    and Linguistic Rights, FEL Confrence, 1 - 3 octobre 2004, Bath, F.E.L.,

    pp.77 - 87.

    PIC-GILLARD, Christine. Lenseignement en langue identitaire en Catalogne

    espagnole et au Paraguay. En: Expressions, revue de recherches

    disciplinaires et pdagogiques, n25, junio 2005.

    La transformacin de un pas plurilinge en un pas bilinge. Un caso

    ejemplar: El Paraguay. En: Polticas lingsticas y Educacin, Revista

    Paraguaya de sociologa, ao 37, n 109, setiembre/diciembre 2000,

    pp.155 - 187

    Sophie Baillon, Josphine Castaing, Csar Itier

    KIMSA CHUNKA HUKNIYUQ / 31

  • LECLERC, Jacques. Paraguay , in: L'amnagement linguistique dans le monde,

    Qubec, TLFQ, Universit Laval, 23/01/2011. En: http://

    www.tlfq.ulaval.ca/axl/amsudant/paraguay.htm.

    Atuqpa Chupan Riwista

    32 / KIMSA CHUNKA ISKAYNIYUQ

  • Pisi rimayllapi:

    Jos Mara Arguedaspa huk kaqnin willakuyninta liyiykuspaymi tapukurqani: Ima

    raykutaq awpa awilunchikkunaqa runamasinchikkunapa qullusqanmanta

    willakuykunata awaykurqaku? nispay. Araranqaymanta [El hijo lagarto] willakuypim,

    qawanchik imaynam mistikunapa warmi-qarintin mana wachakuyta, mana

    churiyayta atispanku ancha akarisqankuta. Chili wakachamanta [El torito de la piel

    brillante] kwintupiataqmi warmi-qarintin runachakuna chiqan wawatahina, sinchi

    wayllukuyllawan, waka wawachata uywakunku. Ayllunchikpi runa qulluchiqkunata

    chaki uu, chaki runtu nispam sutichanchik, chaymi Gregorio Condori

    Mamanillapas tistimuniyunpi manaa churiyayta atispan akariykurqa mana

    ruruyuq aransacha mallkiwan tinkuchikuspa. Chaymantam hamutaykusunchik

    Arguedaspa willakuykuna huusqanta ayllunchikkunapa iiyninwan tinkuykachispa.

    Aysaqnin rimaykuna:

    Willanakuy, qulluqrunakuna, Jos Mara Arguedas.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 33 - 53

    Jos Mara Arguedaspa iskay willakuyninpi runakuna

    qullusqanmanta ayllukunapa iiyninkumantawan*

    Pablo A. Landeo Muoz

    UNMSM

    * La infertilidad humana en dos cuentos de la tradicin oral andina. Recopilados por Jos Mara Arguedas, y el punto de vista de los runakuna.

  • Kuniraya Wiraquchahina awpa willkakunapaqpas yumayqa umapa mana

    qasiyayninmi karqa. Ritos y Tradiciones de Huarochir1 qillqasqa maytum

    Kunirayamanta niwanchik: payqa munarqa Kawillakatam, kay sipas willkaataqmi

    qarikunata mana munarqachu, hinaspam wischupakurqa makin llapa

    maakuqkunata. Chayna kaptinsi Kuniraya Wiraquchaqa, willka kayninwan

    pisquchaman tikrakuspa lukma sachapa rurunpi yumayninta churasqa. Kawillakaqa

    kusisqallas chay lukmataqa mikurqusqa, hinaspansi wiksayuq rikurimusqa.

    Waruchirikunapa yuyayninkupiqa warmi-qarintinmi wakakunapas willkakunapas

    churiyuqkuna, wawayuqkuna, chaynalla runakunapas llapankumanta

    miranankupaq. Una manera de perdurar es tener hijos, puede ser una prole divina,

    semi-divina o humana, pero en su biografa tiene importancia ser miembro de una

    familia divina, o procrearla, incluso con seres humanos. Viracocha no escapa de

    esta sed de descendencia ninmi Luis Millonispas2. Gregorio Kunturipa

    willakuyninpipas rurusapa kayqa utaq ancha wachaq warmi kayqa

    Pachamamanchikhina kayllam3. Chaychiki mana wachakuq warmikunapaqqa,

    mana churiyay atiq qarikunapaqpas kaypachapi tiyakuyqa ancha llakikuylla,

    muspayllapihina tuta punchaw tiyay. Chayna kawsayninkupichiki ama

    qullunankupaq qarikunaqa imaymanata ruwaspanku utaq taytachakunatapas

    maakuspanku, warminkuta wiksayachiyta munanku.

    Hamutasqanchikmantaqa llaqtanchikkunapi willakuykunapas kanmi, mana

    allin rimakuykunapas. Mana achka churiyuqkuna wawayuqkuna ayllukunataqa

    qulluqkuna ninkum. Warmikunatapas mulahina mana wachaq nispa usuchinku,

    uywasapakuna, chakrasapakuna kaptinkupas. Paykunamantam rimaykusun.

    1. Diksiyunariyukunapi qulluchiymanta.

    Llamkayninchikta qallarinanchikpaq awpa diksiyunariyukunata qawaykusunchik

    runa qulluchiymanta simikunata riqsinanchikpaq utaq yuyarinanchikpaq. Fray

    Atuqpa Chupan Riwista

    34 / KIMSA CHUNKA TAWAYUQ

    1 Taylor, Gerald. Ritos y Tradiciones de Huarochir, Manuscrito quechua de comienzos del Siglo XVII. Lima: Instituto de Estudios Peruanos, Instituto Francs de Estudios Andinos, 1987.

    2 Millones, Luis. Per indgena. Poder y religin en los Andes centrales. Lima: Fondo Editorial del Congreso del Per, 2008.

    3 Valderrama, Ricardo y Escalante, Carmen. Gregorio Condori Mamani, autobiografa. Qosqo: Municipalidad del Qosqo, 1992, p.57.

  • Domingo de Santo Thomaspa Lexicon o Vocabulario de la lengua general del

    Perv4 ([1560] 2006) liwrunpiqa tarinchik kay simikunata:

    churinac [churinaq]. [f128v], el que no tiene hijo [f128v]5

    collochini [qulluchini]. [f16v, 45v, 125r] asolar lo poblado [f16v125r], destrozar

    gente de guerra [f45v, 125r], purunyachini [f16v]6

    collochisca[qulluchisqa]. [f16v, 125v] asolada cosa [f125v], purum llacqa [f16v,

    125v]7

    come [qumi]. [f58v, 72v, 74v, 77v, 125v], estril [f58v], hembra estril [f125v],

    machorra [f77v], maera [f74r], mujer que no pare [f74r] que no pare [f58v,

    125v]8

    guarme [warmi]. qumi warmi [qumi warmi] / 0 mujer machorra [f77v, 125v]9

    Simikuna akllasqanchikqa kimsankumantam rimanku runakuna

    qullusqankumanta. Qulluchiypiqa runakunapas llaqtakunapas chinkarqunkum. Kay

    chinkayqa hawkanakuykunawanpas kanmanmi, utaqmi unquykunawanpas,

    muchuy pachakunawanpas. Churinaq simiwanqa (el que no tiene hijos / mana

    churiyuy/) warmi-qarintinmi sutichasqa kanchik. Mana churiyuq rikurichwanchik

    sichus churinchikkuna irqichankumanta waukuptinku, warmikunapas wiksawuq

    kaspanku sullurachiptinku. Kimsankumantaqa qumi simillam mana wachaq

    warmikunata, mana churiyaq qarikunata qulluq runakuna niwanchik. Churinaqwan

    qumi warmiqa qunqasqa simikunaachushinam, qulluqataqmi kunanpachakama

    rimasqa. Kay simiwanmi riqsinchik mana churiyay atiqkunata, mana wachakuy

    riqsiq warmikunata. Domingo de Santo Thomaspa nisqanpihinapas kay

    warmikunataqa machorra ninchiktaqmi. Machorrapaq kastillasimipi diksiyunariyuqa

    Pablo A. Landeo Muoz

    KIMSA CHUNKA PICHQAYUQ / 35

    4 Santo Thoms, fray Domingo de 1560. Lexicn o Vocabulario de la lengua general del Perv. Edicin y comentarios de Jan Szemiski. Lima: Ediciones el Santo Oficio-Codice Ediciones S.A.C., 2006.

    5 Ibdem, p.120.

    6 Ibdem, p. 476.

    7 Ibdem.

    8 Ibdem, p. 477.

    9 Ibdem, p. 631.

  • ninmi: el trmino estril se aplica slo a animales10. Kunanpachapiqa

    kawallutapas mulatapas uywa ninchikmi, mulaqa mana wachaq uywam, chaymi

    mana wachaq warmitaqa mula ninchiktaq. En Qoamuro (Parroquia de Urcos,

    dep. del Cuzco) se considera que las mujeres que no tienen hijos solamente

    aparentan ser seres humanos, pero en realidad son mula saqras y cuando mueren,

    sus almas van a habitar en las caadas, cuevas y otros sitios oscuros de este

    mundo, con cuernos en la cabeza, ninmi Marcin Mrz wiraquchapas11. Gonzlez

    Holguinataqmi12

    diksiyunariyunpi kay simikunata churan:

    Ccollocun. Consumirse acabarse linage pueblo, o cosa durable13.

    Mittay anay ccollun. Acabarse la descendencia, o quedar sin heredero.

    Mittan huanananhuan ccolluk runa. El hombre en quien se acaba su

    descendencia14.

    A cabarse el linage, o familia. Ccullutamun ccullun apinttin, otucun chincan

    apintin huan cessar cossas durables. Cclluk runa, o mittan, o el remate en

    quien se acaba, o consume vn linaje15.

    Estril muger o hembra. Ccomi, o mana huachak16.

    Gonzlez Holguinpa qillqasqanqa Domingo de Santo Thomaspa

    qillqasqanhinallam. Kastillasimipi churasqallanmi yanapaykuwanchik: Acabarse el

    linage, ofamiliapaqmi runasimiman tikraspan tinkuchin: otucun chincan apintin

    huan [tukun, chinkan sapintinmanta]. Utukun ninchik ismu sarakunata utaq ima

    utusqa mikuykunata. Kayna mikuykunaqa tarpuptinchikpas manam wianchu

    Atuqpa Chupan Riwista

    36 / KIMSA CHUNKA SUQTAYUQ

    10 Clave, Diccionario de uso del espaol actual. 6ta. Edicin. Ediciones SM, Madrid, 2003.

    11 Mrz, Marcin. Los Runa y los Wiracua. La ideologa social andina en la tradicin oral quechua. Varsovia: Universidad de Varsovia, Centro de Estudios Latinoamericanos, 1992.p. 38.

    12 Gonzlez Holgun, Diego. 1608: Vocabulario de la Lengua General de Todo el Per Llamada Lengua Qquichua o del Inca. Edicin facsimilar de la versin de 1952. 3a re-impresin. Lima: Universidad Nacional Mayor de San Marcos. 1989.

    13 Ibdem, p. 66.

    14 Ibdem.

    15 Ibdem, p. 382.

    16 Ibdem, p. 519.

  • (pitaqsi utu sarata tarpunman?). Tukunataqmi imapas mana kaptina, runapas

    wauptin, ayllunchikkuna yumayninmanta chinkaptim. Qipamantaa paqarichisqa

    diksiyunariyukunaqa awpaqmantaraq churasqa simikunallatam kutipanku.

    2. Willkakunata, taytachakunata runakuna miranpaq muchay.

    awpa pachamantaraq kunan pachakama runakuna mirayninpaq willkakuna

    muchayqa kanmi. Ispaakuna kay suyukunaman chayamusqankumantaqa

    nisqanchikpihina iispa tiyakuykunataqa sapintinmanta chutay chutarqaku,

    chaytam extirpacin de idolatras nispa sutichanchik. Nisqanchikmantaqa Procesos

    y Visitas de Idolatras17

    qillqasqa maytupi, Cajatambo llaqtapaq tarinchik:

    daua [al ydolo llamado llibiac Rupay] plumas del paxaro asto tacto y Curi

    callanca y cuyees coca y chicha y le quemauan ceuo y le dixo el dicho Alfonso

    [al Obispo doctor don Fernando de Auendao] questas ofrendas eran las que

    los antiguos haian al dicho ydolo porque los yndios se multiplicaseny no

    ubiesse enfermedades ny muertes18

    awpa willkakuna muchayqa paykunapa kallpanwan sapichakuymi,

    unquykunatapas wauytapas atipaymi, paqarinaykitapas takyachiymi. Chaymi

    ninraq: y [el dios Guari] tienen (sic.) colcas y ofrendas de plata y sacrificios de

    llamas dos veces al ao por carguay mita y el pocoy mita para tener chacras y que

    los yndios se aumentasen y no muriesen19. Runakuna mirayninpaq apukuna,

    paqarinakuna, willkakuna muchayqa kunan pachapipas kanraqmi. Paykuna

    puramantaqa pachamamanchikmi aswan allin yupaychasqa, muchasqa.

    Hampiqkunawan yanapachikuspa warmi utaq qari maskakuypas kantaqmi,

    chaytam runa pagapu ninku Sarhuapi. Obviamente, las consultas sobre asuntos

    Pablo A. Landeo Muoz

    KIMSA CHUNKA QANCHISNIYUQ / 37

    17 Duviols, Pierre. Procesos de Idolatras. Cajatambo, siglo XVII. Lima, Pontificia Universidad Catlica del Per, Instituto Francs de Estudios Andinos, 2003.

    18 Ibdem, p.264. (uqapa siqisqay).

    19 Ibdem, p.297. (uqapa siqisqay).

  • amorosos caen en esta ltima categora ninmi Luis Millonispas Amor brujo20

    liwrunpi. Waruchir willkakunapa kuyanakuyninta kunan runakunapa

    kuyanakuyninwan tinkuchispanmi Yanantin liwrunpi Jos Ynez21 nin: En las

    comunidades andinas actuales, si un hombre se queda soltero es considerado

    como un eterno nio que no ha madurado. La mujer soltera, y que no puede tener

    hijo, est en peor predicamento an22. Sapan qariqa, mana aylluchakuqqa,

    wawahinas. Churiyaykuspanraqmi runayan, manachaypaqa mana runam utaqmi

    pisi runallaraq, mana qispisqaraq. Nisqanchiktaqa takyachichwanmi: runa kayqa

    churiyay yachaqmi, mirayninchikpaq yanapaymi, qullunanchik llallipaymi.

    Sapayninkupi tiyaq warmikunaataqmi, mana wachakuqkunaataqmi aswan

    huchapakuqkunahina. Iiyninchikpiqa pachamamahinam, rurusapa mallkiku-

    nahinan allin wachakuq warmikunaqa, chaymi paykunataqa wachakuylla

    warmiyachinku. Arguedaspas23

    ninmi:

    Cuando el wayna se lleva a su prometida se dice que se lleva el cimiento de

    su casa, la imagen y el smbolo vivo de la madre tierra, mama pacha, porque la

    mujer por su fecundidad, dice el indio que es la imagen de la tierra, su

    representante genuina y verdadera. Es la madre tierra, dice el padre al

    entregar su hija en poder del wayna24.

    Warmi maakuypipas parlanakuy allin kaptinqa warmipa taytan qhachun

    tinka /tnka de la nuera/ nisqankuwan Pacha Mamamanchikta lisinsiyallata

    warmi lluqsinanpaq maakun: -Qampa lisinsiallaykimanta. Kay birhin waway

    hurkaqniyki; qampa lisinsiaykimanta lluqsinqa huk qariman sirbisiuchimuy nispa/

    Con tu licencia, esta mi huahua virgen que te elabora chicha, con tu licencia se va

    a salir a un marido, haz que pase su servicio/ nispam willakun Lusiku Ankalli

    Atuqpa Chupan Riwista

    38 / KIMSA CHUNKA PUSAQNIYUQ

    20 Millones, Luis [y] Pratt, Mary. Amor brujo. Imagen y cultura del amor en los Andes. Lima, Instituto de Estudios Peruanos, 1989, p.62.

    21 Yanez, Jos. Yanantin: La filosofa dialgica intercultural del Manuscrito de Huarochiri. Quito, Ediciones Abya-Yala, 2002.

    22 Ibdem, p.138.

    23 Arguedas, Jos Mara. Indios, mestizos y seores. Lima, Editorial Horizonte, 1989.

    24 Ibdem, p.99.

  • uqanchik Runakuna25

    qillqasqa maytupi. Warmitaqa Pachamamawanmi

    tinkuchinchik payhina rurusapa, wawasapa kananpaq, allinta wachakuspa runa

    qulluyta llallipananpaq. Sichus warmi kayniykipi mana takiyachinkichu qaripa

    muhunta hinaptinqa hampiqkunatapas maskanam, kayniykiwan wiksayuq kaypas

    tinkunanpaq, aymara huk paninchikpa nisqanpihina:

    T tambin debes saber que hay vientres que no son buenos, como la tierra

    que no est bien criada, bien cuidada, as tambin no agarra la semilla, pierde

    una vez, otra vez y no puedes tener hijos Para eso hay que curar, a veces la

    madre -matriz- est dbil, hay que alimentar26.

    Manam warmikunallachu akarinku wachakuyta mana riqsispankuqa,

    qarikunapa akariyninpas chaynallam churiyayta mana atispanku, chaymi

    Gregoryu Kunturi Mamanipas acharanqay mallkiwan tinkuchikurqa. Kay runaqa

    Toms sutichasqa churiyuqmi karqa. Tomasituqa irqi kaynillanpiraq unquywan

    waukurqa. Chaymantam Gregoryuqa ima haykata ruwaspanpas churiyayta mana

    atirqaachu:

    Uspha aransacha niwaqku: khaynatam ninku mana wawayoqkunata. Kay

    aransacha mallkeqa huchuy kaspi puru sachallan. Mana kallmayoq, mana

    raphiyoq barranco otaq cuesta ranrakunapi wian []. Chaynan yawarniy

    negasqa kashan mana wawayoq kanapaq / Me decan uspha aransacha:

    pues as dicen a los que no tienen hijos. Este rbol aransacha, es rbol

    pequeo, puro palo, sin hojas y sin ramas, que crece slo en los roquedales de

    las cuestas o barrancos []. As mi sangre est negada para tener hijos27.

    Pablo A. Landeo Muoz

    KIMSA CHUNKA ISQUNNIYUQ / 39

    25 Valderrama, Ricardo [y] Escalante, Carmen. Nosotros los Humanos - uqanchik Runakuna. Testimonio de los quechuas del siglo XX. Edicin bilinge quechua y castellano. Cusco, Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de las Casas, 1992, p.145.

    26 Jimnez Sardn, Greta. Rituales de la vida en la cosmovisin andina. Bolivia: Plural editores, 2003, p.50.

    27 Valderrama, Ricardo [y] Escalante. Op. Cit., 1992, p.65.

  • Warmikunallatachuqaya tinkuchinchik mulawan, mana wachakuqkuna

    kaptinku, qarikunatapas mana churiyay atiptinkuqa mana ruruyuq

    mallkikunawanpas tinkuchinchikmi. am nirqania, chaki uu utaq chaki runtu

    nispa paykunata sutichasqanchikta, chaymi paykunaqa mana chinkanankupaq

    wakakuna muchaq riqku, hampiqkunawan yanapachikuq28

    , waqankikunapas

    maskaq. Waqankiqa qarikunapas warmikunapas yananninkuwan tinkunankupaqmi.

    Un pastor sedujo a una de las favoritas de Sinchi Roca mediante el uso de

    huacanquis [waqanki], nombre genrico dado a los talismanes de amor. En este

    caso se trataba de unas piedras pequeas obtenidas por el pastor en una cueva,

    incitado por el demonio, ninmi Luis Millonispas29. [a] esas piedras procreadoras

    les llaman pilpi-pilpi yapaykunmi Adolfo Vienrichataq30, chaymantaqa

    qatiykachinraq

    tenemos otro lugar llamado Muruhuai [] a donde hai dos fuentes: la del

    Seor i la Virgen: en la primera se lavan los hombres para tener esposas i en la

    segunda las mujeres para conseguir marido. En este santuario hai31 un

    crucificado aparecido en una piedra, al que se le ofrenda para tener

    descendencia32

    Urunquy abihakunamanta rimaspanmi Jos Carlos Vilcapomapas33

    nin:

    En el rea andina, se refiere como [enfermedad] a la disfuncin erctil, a la

    eyaculacin temprana o a la infertilidad masculina. La falta de hijos se achaca a

    Atuqpa Chupan Riwista

    40 / TAWA CHUNKA

    28 Qampiqkunawan yanapachikuspa warmipas qaripas tarinapaqqa, qawaykunam Luis Millonista (1989:59).

    29 Millones, Luis [y] Pratt, Mary. Amor brujo. Imagen y cultura del amor en los Andes. Lima, Instituto de Estudios Peruanos, 1989.p.52. Waqankikunawan warmipas qaripas tariymantaqa qaqaykusunchik Felipe Guamn Poma de Ayala (2005, I:203).

    30 Vienrich, Adolfo. 1905. [Tarmap Pacha Huaray] Azucenas Quechuas / [Tarmapap Pachahuarainin] Fbulas Quechuas. 3

    a edicin de Pedro Daz Ortiz. Lima, ediciones Lux, Universidad Ricardo Palma,

    1999, p.32.

    31 Kaynatan Adolfo Vienrich qillqarqa.

    32 Vienrich, Adolfo. Op. Cit., p. 32 (uqapa siqisqay).

    33 Vilcapoma, Jos Carlos. De bestiarios a la mitologa andina. Insectos en metfora cultural. Lima, Asamblea Nacional de Rectores, 2010.

  • este mal. Se dice que la miel de la abeja cura la impotencia [] En algunos

    lugares de abundancia de panales a los que consumen se les dice las

    melliceras, sugiriendo que gracias a su consumo pueden producir muchos

    mellizos34.

    Mana wawayuq kaspa llakikuykunaqa manam ayllullanchikkunapichu.

    Vilcapomapa nisqanpihinapas Mellicera sutiyuq qucha kanmi, Chilcapi. Chay

    quchapi armakuptikiqa iska-iskaymantaraq wachakunki, churiyakunki, ninkum

    Lima runakunapas. Kay raki tukunanchikpaqa takiyaykachisun nispanchik: qulluq

    kayqa tiyasqanchikpi chinkariyta suyayllam. Pachamamapa ancha wachakuq

    kayninta mana riqsiyllam, payhina kay mana atiyllam. Chayna kaspanchikqa

    willkakunawanpas, pachamamawan, uywakunawan, mallkikunawanpas mana

    tinkuymi, paykunawan mana yanapanakuspa tiyakuymi, mana kaqhina kaymi.

    Runamasinchikkunapa yanapakuyninta mana kutichiy atiymi.

    Nichwantaqmi, qulluq kayqa maqlla kaymi, yarqay runa kaymi, runamasiykita

    mana mikuchiq yachaymi. Imallatapas chaskikuspa mana kutichiy atiymi. Kayna

    rikukuykuspaykiraqmi taytachakunatapas, willkakunatapas, hampiqkunatapas

    chayraq maakullanki wiksayuq rikuriruspa wachakunaykipaq, churiyuq

    kanaykipaq. Qatiqnin rakipiqa ayllunchikkunapi runa qulluy willakuykunamanta

    pisillata rimaykusunchik.

    3. Runa qulluymanta willakuykuna.

    Liwrukunapi huqarisqaa willakuykunapiqa utaq manaraq huqarisqakunapipas

    qullunchikmi waka uywakunaman saqrakunaman araranqaykunaman

    umutukunamanpas tikrakusqa kaypachapi paqarumuptinchik. Kay willakuy-

    kunapiqa warmi-qarintin mana wawayuqmi, mana churiyuqmi, machuyanankukama

    tiyanku taytachakunata maaykachakustin, hampiqkunawanpas hampichikustin,

    chaynasqallankupim warmikunaqa qunqaymanta wiksayuq rikurirqunku,

    chaymantaqa wachakusqankupas manas uqanchikhinachu.

    Pablo A. Landeo Muoz

    TAWA CHUNKA HUKNIYUQ / 41

    34 Vilcapoma, Jos Carlos. Op. Cit., p. 112.

  • Ararankaymanta Chili wakachamanta kwintukunamanqa qatiykachich-

    wanmi tayta Alejo Maque Capirapa willakuyninta35

    . Rakraq wawa sutichasqam huk

    wawaqa, paytas paya warmia wachakusqa, warmipa qusanpas machuas kasqa.

    Warmi qarintinsi llapa imayniyuq kaspanku, awpamantaraq munarqaku

    wawasapakuna kayta. Chay wawaqa paqarimusqan punchawmantas llapa

    imatapas yunpa yunpay mikuyta qallarisqa, wallpachakunata uwihachakunatapas

    chaymantaqa turukunatapas sapa punchawlla rakraykurqa. Chaysi pusaq

    watachallayuqraq kachkaspan taytankunapa mikuyninta, uywankunatapas lliw

    tukururqa.

    Huk willakuytaataqmi Saqra wawamanta nispa sutichasunchik. Kay

    willakuypim warmi qarintin biyahirukuna tutayarqunku an purisqankupi.

    Paykunaqa kuskalla tiyachkaspankupas mana wawayuqsi kasqaku. Chaysi

    chunniq an patanpi waqakuchkaq wawachata tarikurqaku. Hinaptinsi kusisqalla

    huqarispanku apakurqaku. Wawaqa waqakunsi mana imawanpas upallaspan.

    Warmiataqsi Icha kaywan upallachiyman nispa uuyta qallarin. Manaraq

    wachakuq warmipa uunmantaqa manam imapas lluqsimunchu riki, chaysi

    wawaqa warmipa uunta lliw kachuparurqa qunqayllamanta kirunkuna

    chikankarayta wiarquptin. Kay wawaqa saqra diyablus kasqa.

    Johnny Payneataqmi36

    Chunta nisqan kwintunpi willawanchik sipaswan

    maqta kasarakusqankumanta. Sipaspa awilansi waukun, chaymantas payachaqa

    kundinakun hinaspas kaypachaman kutimun warmi willkan maskaq. Chaymantas

    ayakuna pampananchik kanchaman pusan kikin payachapa ayanta mikunankupaq.

    Waynaqa layqawan yanapachikuspa yewaman, kawalluman warminta tikrachin.

    Chaymanta arrieruman venderapusqa, chay yewata.

    uqallaypas uyarirqanim, taytaypa siminpi Usunmanta37 willakuyta. Usunqa

    machuchapa payachapa wawansi. Kay Usunqa umutu runachallas karqa, chaysi

    Atuqpa Chupan Riwista

    42 / TAWA CHUNKA ISKAYNIYUQ

    35 Chirinos Rivera, Andrs [y] Maque Capira, Alejo. Eros Andino. Edicin bilinge. Cusco, Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de las Casas, 1996, p. 170.

    36 Payne, Johnny. Cuentos Cusqueos. Cusco, Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de las Casas, 1999, p. 108.

    37 Kay willakuyqa hukkunawanpas Wankawillka anaqpacha llaqtapa willakuynin / Relatos de

    Huancavelica, Ciudad prxima al cielo nisqan liwruchaypim uusqa kachakan paqarichimunaypaqa.

  • maki palmachallapipas puriykachaq. Payqa umutulla kaspanpas chikankaray

    turutas wauchirqa taytankunapa kulis wirtan tukusqanmanta.

    Suqta kwintukuna riqsisqanchikqa uywachasqakunalla, saqrachasqakunalla

    wawakunamantam rimanku chaymi umallanchikpi kaqkuna38

    nisqanchikta

    yuyarichiwanchik. Paykunaqa uqanchikwan kuskam tiyanku, imaymana

    kawsakusqachikta qawastin, allin sunquyuqkunata, wakchakunata yanapastin;

    huchasapakunata, yarqay runakunata akarichistin. Qatiq rakipi, qawaykusunchik

    Araranqaymanta Chili wakachamanta, kay willakuykuna ima

    niwasqanchikmantawan.

    WAWAKUNA LLAPANMANTA QAWAYKUNAPAQ

    Pablo A. Landeo Muoz

    TAWA CHUNKA KIMSAYUQ / 43

    38 Umallanchikkpi kaqkunamanta allin yachananchikpaq qawaykusun Pablo A. Landeo Muoz, Categoras Andinas para una aproximacin al willakuy / Umallanchikpi kaqkuna (Seres imaginarios del mundo andino).Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Lima 2010. Kay tesiswanmi qaynawatalla Literaturapi magster nisqanta hayparqani.

    Kwintukuna

    Warmikuna

    Qarikuna

    Wawakuna

    Ararankaymanta -Puquyninpia

    Wachakun, kapaq.

    -Puquyninpia churiyakun, kapaq.

    Uyallan runapa uyanhina, imatapas munan runahina

    Chili Wakachamanta

    Mana wachakuq

    Payacha

    Mana churiyaq

    Machucha

    Turuchata kuyayllawan wawatahina uywanku.

    Rakraq wawanta Payakayninpia wachakun /Qapaq.

    Machukayninpia churiyakun /Qapaq

    Yunpay mikuq, taytanpa imantapas usyachin.

    Waqaq Wawamanta

    Kallpayninpi mana

    Wachakuq

    Kallpayninpi

    mana churiyaq

    Runaman tikrakusqa

    saqra diyawlu

    Chunta Mana wachakuq,

    yegwaman tikrakun

    Churiyanchiki

    Allimantaa Manam wawaqa kanchu.

    Usun

    Payakayninpia

    umutuchallata

    wachakun

    Machukayninpia

    umutuchallata

    churiyan

    Umutulla kaspanpas

    wakin wawakunahinam.

  • Kaykunamanqa kuskachanam nina mulamanta utaq mula saqramanta

    willakuykunata. Nina mulaqa tayta kurakunawan huchallikuq warmikunam.

    Yawarninchikkuna taqwinakusqanmanta rimaspanmi Saturnino Huillca tinkuchin

    mistikunata mulakunawan. Paypa hamutasqanmantam, Mrzataq takyachin

    kaynata:

    Ahora bien, los mistis son mulas porque su padre era espaol y su madre era

    inca. Indudablemente, estas mulas pueden multiplicarse entre s y dar vida a

    nuevas mulas. Tambin, si un hombre misti tiene hijos en una unin

    exogmica con una mujer que pertenece a los runa, la descendencia

    pertenece a la clase de los mistis. La mujer en cuestin deja de parir a los

    runa, o sea, desde el punto de vista de los runa se vuelve estril, mula saqra.

    En particular, lo mismo se refiere a los mujeres de los curas39.

    Saturnino Huillcapa nisqan chayna kaptinqa llapa Per suyupi

    tiyaqkunachushinam mula kanchik. Kunanpachakama yawarninchikqa kutirispa

    kutirispa taqwikusqam. Runa runakunaqa manaam kanchikchu.

    4. Arguedaspa kwintunkunapi runa qulluy.

    Kaypi hamutananchikpaqa Arguedaspa kasarakuymanta qillqasqanta

    yuyariykusunchik: [la mujer es] la imagen y el smbolo de la madre tierra, mama

    pacha, porque la mujer por su fecundidad, dice el indio que es la imagen de la

    tierra, su representante genuina y verdadera40. Tayta urqum pachamamapa

    yanan, kaymantam: pachamamaqa warmi, tayta urquataq: qari.

    Nisqanchikmantam llapa warmikunaqa pachamamahina ancha wachakuqkuna.

    Mana sinchi wachakuq kayqa pachamamata mana riqsiymi; mana payhina kaymi,

    qaripa muhunta wauchiymi, runakunata qulluchiymi. Chaynallataqmi runakunaqa

    Atuqpa Chupan Riwista

    44 / TAWA CHUNKA TAWAYUQ

    39 Mrz, Marcin. Los Runa y los Wiracua. La ideologa social andina en la tradicin oral quechua. Varsovia. Universidad de Varsovia, Centro de Estudios Latinoamericanos, 1992, p. 39.

    40 Arguedas, Jos Mara (1989). Op. Cit., p.99 (uqapa siqisqay).

  • qullunman pachamanchik mana imaymana rurunkunata quwaptinchik,

    tarpuykunata mana qispichiptin, quchakunata chakichiptin. Mana muhuyuq qari

    kaypas manam tayta urquhina kaychu. Nisqanchikta qawarispalla kunanqa

    hamutaykusunchik Arguedaspa kwintunkunamanta.

    4.1. Ararankaymanta / El hijo lagarto.

    Kay willakuyqa huusqacham paqarimurqa Cuentos religioso-mgicos quechuas

    de Lucanamarca nispa sutichasqa huk willakuykunawan kuska41 Arguedasqa

    chay riwistapi riqsichiwanchik Lucanamarcata, chaymanta rimaykun don Luis

    Gilberto Perezmanta, pay kwintukuna willakuq kasqanmanta. Qipamantaam

    Arguedasqa Ararankay willakuymanta nirqa todos los personajes principales

    del cuento son mistis, es decir, individuos pertenecientes al separado y dominante

    mundo de los criollos dominantes42

    nispa43

    uqallanchikqa pisillataam

    qatiykachisun Arguedaspa nisqanmanqa. Paypunim allinta qawaykachiwanchik kay

    kwintu llapa ima nisqanmantapas. Yuly Tacasmi llamkanaykupaq

    huunakusqaykuman chayamurqa huk punchaw, liwrukuna aptakusqa. Huk kaqnin

    liwrum kasqa Lluqanamarka: llaqtanchikpa yuyariynin / Lucanamarca: memorias de

    nuestro pueblo44

    chaypim tarirqani ararankaymanta huk kaq willakuyta:

    Santiago de Lucanamarca

    En los primeros tiempos de existencia de Lucanamarca, haba una tribu que

    habitaba en el lugar del Calvario. Esta tribu se llamaba Markapata y tambin

    vivan otras tribus en Huarcaya y se llamaban Auquimarkas. En la tribu de

    Pablo A. Landeo Muoz

    TAWA CHUNKA PICHQAYUQ / 45

    41 Arguedas, Jos Mara. Cuentos religioso- mgicos quechuas de Lucanamarca. En: Folklore americano. Lima, ao VIII- IX, N 8 - 9, 1960, pp. 142 - 216.

    42 Arguedas, Jos Mara. Cantos y cuentos quechuas /**I. Lima, Municipalidad de Lima Metropolitana, Secretara de educacin y Cultura. Munilibros 12. 1986, p.89.

    43 Qawaykusunchik Marcn Mrzpa hamutaynintapas (1992:40).

    44 Falcon, Carola; Jimnez, Edilberto; Alfaro, Giovanni. Lluqanamarka: llaqtanchikpa yuyariynin / Lucanamarca: memorias de nuestro pueblo. Municipalidad Distrital de Santiago de Lucanamarca, Comisin de Derechos Humanos, Asociacin de Familiares Vctimas de la Violencia Poltica. Distrito de Santiago de Lucanamarca, Ayacucho, 2007.

  • markapata viva una familia que tena una hija no tan bonita y esta chica

    siempre bajaba al ro de Calcamayo cerca al puente de Aquylla, para baarse

    y lavar su ropa. Pero eso en este ro viva un lagarto (ararankay) macho que se

    haba enamorado de la chica. El ararankay se converta en hombre para

    hablarle a la chica siempre y cada vez que ella iba al ro, apareca el

    ararankay convertido en varn. Entonces se acercaba a la chica y la

    enamoraba pero ella no aceptaba, entonces el ararankay que estaba muy

    enamorado no la dejaba. La chica no aceptaba el amor de este hombre pero

    una vez le haba dicho que si quera estar con ella tena que ir donde sus

    padres a pedir su mano a Markapata. Entonces el ararankay tena que subir al

    pueblo y siempre descansaba a mitad del camino al pueblo al lado de una

    piedra grande. Esta piedra sigue all, por el jirn Cusco. Pero como el lagarto

    era valiente, siempre peleaba con la tribu de la chica y se defenda. Dicen que

    haba hecho que la tribu de Markapata gane varias peleas con otras tribus,

    hasta que en una de las peleas el lagarto muri45

    .

    Kay kwintuqa tinkunchuqaya Arguedaspa willakuy huqarisqanwan. Kay

    kwintupi ararankayqa karqaam, manam warmipa wachakusqanchu nitaqmi

    warmikunawan kasarakunchu paykunata mikunanpaq. Aswanmi allin araranay

    hinaspam sipaspa Markapata ayllunman sayan. Kay ayllupa awqankunawan

    maqanakuypim waunpas. Yuly Tacasqa taytankunawanpas

    Lluqanamarkamantam, chaymi kwintumanta rimaptiyku niwarqa Kaynallatam

    taytaypas awilaypas willakunku ararankaymantaqa46. Arguedaspa willakuyninpiqa

    puqusqa warmiam ararankaytaqa wachakun. Ararankay allinta

    kallpachakuruptinqa tayta-mamanku, llapa imayuq kaspanku, kasarachiptinpas

    yaqa llapam warmichankunatam mikururqa. Kay iskay willakuykunata

    riqsisykuspaymi tapukuni imanasqataq mana tinkunkuchu?, utaqchu

    ararankaykunamantaqa iskay willakuykukuna kan?, nispa.

    Willakuy qawasqanchikpi Calcamayumanta ararankayqa se converta en

    hombre para hablarle a la chica siempre y cada vez que ella iba al ro, willakuqpa

    siminpi ararankayqa waynamanmi tikrakun sipas yaku apananpaq sapa

    Atuqpa Chupan Riwista

    46 / TAWA CHUNKA SUQTAYUQ

    45 Falcon, Carola; Jimnez, Edilberto; Alfaro, Giovanni. (comp.), Op. Cit., p. 28.

    46 Kay wata (2011), sitiembre killapi paywan rimasqaypi.

  • uraykamuptin, chaymi uywakunamantawan sipaskunamanta willakuykunahina /

    cuentos de animales enamorados, ninchikmi kastillasimipi. Kayna kwintukunapiqa

    atuqpas kunturpas ukukupas allqupas sipaskunapaqa allin sumaq

    waynakunahinam47

    . Nisqanchikhina mana kaptinqa allillamanta icha atiruchwan

    musuq hamutaykunata, chaykamaqa llamkayninchikta kayllapi saqiykusunchik.

    4.2. Chili wakachamanta / El torito de la piel brillante.

    Kay kwintutaqa riqsirqani kastillasimillapiraqmi48

    , qipataam tariykurqani

    runasimipipas kastillasimipas paqarichisqata49

    . Chili wakachapiqa huk ayllum

    warmi qari kallpallankupi kachkaspanku mana wawayuq, wakacha

    uywakusqankuataqmi qunqayllamanta mana turuta riqsichkaspan chichu

    rikurirqun, chaymantam wakaqa chili wakachata wacharqun. Kay chili wakacham

    hanayman urayman, runa wawahina, qari runata qatiykachan. Runachaataqmi

    warmintin chili wakachataqa uywanku irqichatahina, aswan ancha kuyakuyllawan.

    Wakacha saqra turuwan apachikuptinpas, paykunaqa waqaspanku maman waka

    musuqmanta wachakunanta suyanku. Kayna suyasqanpim warmiqa wachakunchu,

    maman wakapas wachakunachu. Chaynasqallanpim warmiqa payayarqun,

    qaripas machuyarqun. Animismo ninchikmi kastillasimipi, uqanchik runakuna

    pachamamawan, pay hawanpi llapa kaqkunawan kuskalla tiyakuptinchik;

    mallkikunawanpas, uywakunawanpas, hukllayllasqahina kaptinchik. Nisqaymantam

    Sofa Venturoli50

    nin:

    Desde poca prehispnica la presencia de la especie animal se delnea bajo

    un aspecto dualstico en el cual el ser animal se evidencia como

    Pablo A. Landeo Muoz

    TAWA CHUNKA QANCHISNIYUQ / 47

    47 Qawaykusunchik Csar Itierpa llamkayninta (El hijo del oso, 2007).

    48 Arguedas, Jos Mara; et al. Ollantay y cantos y narraciones quechuas. Lima, Ediciones Peisa. 1974, p.137.

    49 Lira, Jorge. Cuentos del alto Urubamba. Cusco, Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de las Casas, 1990, p. 22.

    50 Venturoli, Sofa. Animales de la fertilidad, anlisis de la simboliga vinculada a los animales en la sierra de Ancash. En: http://unibo.academia.edu/SofiaVenturoli/Papers/335245/Animales_de_la_Fertilidad_analisis_de_la_simbologia_vinculada_a_los_animales_en_la_sierra_de_Ancash. (Hapisqa 24 octubre killapi, 2011 watapi)

  • complementario al ser humano: la asociacin entre hombre y animal, algunos

    en especfico, constituyen una de las parejas clsicas del dualismo andino,

    hombre y animal son considerados como partes opuestas que forman una

    unidad.51

    Chili wakachapi mana wawayuqkunaqa uqanchikhina runakunam, chaymi

    wakachata wawachakuspanku sumaqllata uywakunku, kuyakuynillankuta chiqa

    wawamanhina quspanku. Uywaqa kaypim runachasqahina rikurimun

    (humanizacin de la naturaleza) imaynam pachamamanchiktapas

    runachasqanchikhina. Kay kwintupi wakacha uywakuq runakunaqa

    akarinkuchuqaya mana wawayuq kasqankuwan. Ararankaay kwintupiataqmi

    warmi qaripas wawayuq kayta munanku chakrankutapas, uywankutapas payman

    saqinankupaq. Chili wakachapa duyunkuqa kuyakuyninkuta, ayllukuyninkuta

    manam qulluchinkuchu. Kaymantam Venturoliqa qatiykachinraq:

    El concepto dualstico, considerado como momento de complementariedad

    entre el ser humano y el ser animal, implica la nocin de reciprocidad. El

    mismo trmino reciprocidad debe ser explicado y cada vez entendido, en base

    al contexto en la cual se est utilizando52.

    Reciprocidadqa runamasinchikkunawan, pachamamawan, uywakuna-

    wanpas, qunakuymi, paykunawan yanapanakuymi. Manam chaskikuyllachu.

    Contextoataqmi hanay ayllukunapipas, uray ayllukunapipas llapa ima kayninwan

    tiyakuy. Chiripas yarqaypas kusikuypas tiyakuyninchikman watasqa kaspanmi

    contexto. Chili wakachamanta willakuyqa sallqa llaqtakunapa willakuyninmi.

    Imanasqam kaynata ninchik? Kwintupi iskay kimsa siqikunata qawaykusunchik:

    Wakachaqa tuturata llachushaqtinsi quchamanta saqra (encanto)

    lluqsimusqa, machu yana waka rikchayninta hapispa. / Cuando [el torito]

    Atuqpa Chupan Riwista

    48 / TAWA CHUNKA PUSAQNIYUQ

    51 Venturoli, Sofa. Op. Cit., p. 73.

    52 Ibdem.

  • estaba arrancando la totora, sali un toro negro, viejo y alto, del fondo del agua

    [lago]. Estaba encantado, era el Demonio que tomaba esa figura53.

    Tuturaqa hanay llaqta quchakunallapim aswan allinta wian. Uray

    aqullaqtakunapiqa, quisqalla kaptinku, manam allintachu wiay. Quchakunapas

    inkantuyuq chunniq urqukunallapi kaspankum. Chili wakacha yana wakawan

    imayna maqanakusqankuta qawananpaq runachaqa siqan urqu pataman.

    Chaymantas, thallaykuspalla qhawan, ichhu qhipachallanmanta / El dueo subi

    el cerro y lleg a la cumbre. All se tendi; oculto en la paja54, ichupas chiri

    urqukunallapin suma-sumaqta wian. Kay kwintupi willakuqpa siminqa manan pisi-

    pisillatapas chakrakuna yapuymanta rimanchu, ima hallmaykunamantapas. Qichwa

    llaqtakunapi wakakunaqa chakra yapuykunaman watasqam. Nisqanchikmantaqa

    takyachisunchik: chili wakachamanta willakuyqa sallqa runakuna wawqichikkunapa

    willakuyninmi, nispa. Kaykama rimasqanchikqa iskay umayuqhinam.

    Nirqanchikmi: warmikunaqa pachamamahinam, chaymi payhina

    wachakuspanku mana runakunata qulluchinkuchu, kay hamutayqa uray

    ayllukunapi tiyaqkunapaqmi. Chili wakachapi warmiqa manam imayna wachakuy

    kasqanta riqsinchu, chaymantaqa manam pachamamahina kaqllachu, mana

    wachakuspanqa runatapas qulluchiqhinam. Allinta qawaykuptinchiqa manay

    chaynachu: paykunaqa warmi-qarintinmi llapa kuyakuyninkuta, wayllukuyninkuta

    quykurqaku wakachaman, uywaataqmi wayllukuykunata chaskikuspa pisi

    ayllupa sunqunta qasiyachin. Kaypiqa kan reciprocidad nisqanchik.

    Warmi-qaripa tiyakuyninkuqa runamasinchikkunapa iiyninkupihina

    tiyakuyllam. Imanasqataq mana wachakuspa mana churiyaspa tiyakuyqa allin?

    Kaypi chuyachaykusun. Warmikunapaq pachamamahina kayqa chakrakunaman

    watasqa ayllukunallapaqmi. Pachamamanchik muhukunata, mallkikunata mana

    rururichiptinqa runakunapas, uywakunapas, mallkikunapas qullunmanmi. Qichwa

    ayllukunapaq chakrakuna yapuyqa, llapa tarpuykuna hallmayqa, aswan

    chaninchasqa llamkaymi, chaymi wawasapakuna kaypas allinsu, llamkaykunapi

    yanapakunankupaq, llumchuykunapa, masakunapa makinkupas aswan munasqa.

    Pablo A. Landeo Muoz

    TAWA CHUNKA ISQUNNIYUQ / 49

    53 Lira, Jorge. Op. Cit., p. 22.

    54 Ibdem, p. 24.

  • Hanay llaqtakunapiataqmi chiripas, wayrakunapas, lastakunapas ancha kaptin

    chakrakunapi llamkayqa pisilla chaninchasqa, chaymi sallqarunakunaqa uywakuna

    sunquyuq. Paykunaqa kuyan aswan allinta llamankunata, uwihankunata,

    wakachankunata, kawalluchankunatapas. Kay uywakunam paykunapa mikuynin,

    aytukuynin. Chaymi paykunaqa uywakuna allin michiq. Hanay ayllukunapi

    pachamamaqa manataqmi qunqasqachu, manachaypaqa qiwakunapas,

    ichukunapas manachiki wianmanchu. Qawasqanchikpihina Chili wakachamanta

    kwintupi runakunaqa manam sapinmantachu qullunku. Paykunapiqa

    runamasinchikkunapaq, uywakunapaqpas sunqunkupi sinchiyasqa wayllukuymi

    kan. Ancha allin sunquyuq runakunapiqa mana churiyuq, mana wawayuq

    kaptinkupas qullunchikchuqaya.

    5. Tukunapaq

    Runa qulluymanta rimayqa llapantinpachapi mana hawka tiyayllam.

    Wakiqninchikqa llakikuyllawan sapa punchaw tapukunchik: Pimantaq saqillasaq

    quri-qullqiykunata, llapa imaykunatapas?, imaynanpitaq yawarllayta

    qulluchiyman?, nispanchik. Ayllunchikkunapa willakuyninkunapihina

    runamasinchikkunapas kantaqmi chakrasapakuna, uywasapakuna, mana

    chullallapas churiq. Chaymi ima haykatapas ruwaspanku taytachakunata

    maakunku, hampiqkunawanpas hampichikunku warmi kaspankuqa

    wachakunankupaq, qari kaspankuqa churiyanankupaq. Hamutayninchikpiqa

    qawamurqanchikmi pachamamanchikwan warmikuna hukllayllasqahina

    kasqankuta. Payhina mana sinchi ruruyuq kayqa, qaripa muhun chinkachiyqa, runa

    qulluchiymi. Pachamamawan warmi tinkuchiyqa allpa llamkaq qichwa

    ayllukunallapaqmi. Sallqakunapi runamasinchikkunapa sapa punchaw

    llamkayninkuqa uywakuna michiymi, chaymi pachamamataqa pisillata muchanku.

    Chayna nispanchikmi takyachimurqanchik Chili wakachamanta kwintuta

    qawaykuspanchik. Nirqanchiktaqmi, runa qulluyqa mana allin

    sunquyuqkunallapaqmi, apunchikkunawan, pachamamawan, huywakunawan,

    mallkikunawanpas mana hukllayllasqahina tiyakuqkunapaqmi.

    Atuqpa Chupan Riwista

    50 / PICHQA CHUNKA

  • KAY QILLQASQAKUNAMANTA YACHAPAKUSQA

    ARGUEDAS, Jos Mara. Cuentos religiosos mgicos quechuas de

    Lucanamarca. En: Folklore Americano. Lima, ao VIII, N 8 y 9. 1960-

    61, pp. 142 - 216

    ------------ Cantos y cuentos quechuas / 1. Lima, Municipalidad de Lima

    Metropolitana, Secretara de educacin y Cultura. Munilibros 12. 1986.

    ------------ Indios, mestizos y seores. Lima, Editorial Horizonte, 1989.

    ARGUEDAS, Jos Mara; et al. Ollantay y cantos y narraciones quechuas. Lima,

    Ediciones Peisa. 1974.

    CHIRINOS RIVERA, Andrs [y] MAQUE CAPIRA, Alejo. Eros Andino. Edicin

    bilinge. Cusco, Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de

    las Casas, 1996.

    CLAVE, Diccionario de uso del espaol actual. 6ta. Edicin. Ediciones SM, Madrid,

    2003.

    DUVIOLS, Pierre. Procesos de Idolatras. Cajatambo, siglo XVII. Lima, Pontificia

    Universidad Catlica del Per, Instituto Francs de Estudios Andinos,

    2003.

    FALCON, Carola; JIMNEZ, Edilberto; ALFARO, Giovanni (comp.).

    Lluqanamarka: llaqtanchikpa yuyariynin / Lucanamarca: memorias de

    nuestro pueblo. Municipalidad Distrital de Santiago de Lucanamarca,

    Comisin de Derechos Humanos, Asociacin de Familiares Vctimas de

    la Violencia Poltica, Distrito de Santiago de Lucanamarca, 2007.

    GONZLEZ HOLGUN, Diego. 1608: Vocabulario de la Lengua General de

    Todo el Per Llamada Lengua Qquichua o del Inca. Edicin facsimilar

    de la versin de 1952. (Incluye addenda, presentacin de Ramiro Matos

    Mendieta y Prlogo de Ral Porras Barrenechea), 3a re-impresin. Lima,

    Universidad Nacional Mayor de San Marcos. 1989.

    Pablo A. Landeo Muoz

    PICHQA CHUNKA HUKNIYUQ / 51

  • GUAMN POMA DE AYALA, Felipe. Nueva Cornica y Buen Gobierno I, (edicin

    y prlogo de Franklin Pease), 1a reimpresin. Lima, Fondo de Cultura

    Econmica, 2005.

    ITIER, Csar. El Hijo del Oso. La literatura oral quechua de la regin del Cuzco.

    Lima, Instituto Francs de Estudios Andinos, Instituto de Estudios

    Peruanos, Universidad catlica del Per, Universidad Nacional Mayor de

    San Marcos, 2007.

    JIMNEZ SARDN, Greta. Rituales de la vida en la cosmovisin andina. Bolivia,

    Plural editores, 2003.

    LANDEO MUOZ, Pablo A. Categoras Andinas para una aproximacin al

    willakuy / umallanchikpi kaqkuna (Seres imaginarios del mundo andino).

    Tesis para optar el grado de magster en Literatura Peruana y

    Latinoamericana. Lima, Universidad Nacional Mayor de San Marcos,

    2010.

    LIRA, Jorge. Cuentos del alto Urubamba. Cusco, Centro de Estudios Regionales

    Andinos Bartolom de las Casas, 1990.

    MILLONES, Luis [y] PRATT, Mary. Amor brujo. Imagen y cultura del amor en los

    Andes. Lima, Instituto de Estudios Peruanos, 1989.

    MRZ, Marcin. Los Runa y los Wiracua. La ideologa social andina en la tradicin

    oral quechua. Varsovia. Universidad de Varsovia, Centro de Estudios

    Latinoamericanos, 1992.

    PAYNE, Johnny. Cuentos Cusqueos. Cusco, Centro de Estudios Regionales

    Andinos Bartolom de las Casas, 1999.

    SANTO THOMS, fray Domingo de. 1560: Lexicn o Vocabulario de la Lengua

    General del Perv, (edicin facsimilar con prlogo de Ral Porras

    Barrenechea). Lima, Universidad Nacional Mayor de San Marcos, 1951.

    TAYLOR, Gerald. Ritos y Tradiciones de Huarochir, Manuscrito quechua de

    comienzos del Siglo XVII. (Versin paleogrfica, interpretacin

    fonolgica y traduccin al castellano de G. Taylor y estudio biogrfico

    sobre Francisco de vila por Antonio Acosta). Lima: Instituto de

    Atuqpa Chupan Riwista

    52 / PICHQA CHUNKA ISKAYNIYUQ

  • Estudios Peruanos, Instituto Francs de Estudios Andinos, 1987.

    VALDERRAMA, Ricardo [y] ESCALANTE, Carmen. Gregorio Condori Mamani,

    autobiografa. Qosqo, Municipalidad del Qosqo, 1992.

    --------------- Nosotros los Humanos - uqanchik Runakuna. Testimonio de los

    quechuas del siglo XX. Edicin bilinge quechua y castellano. Cusco,

    Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de las Casas, 1992.

    VENTUROLI, Sofa. Animales de la fertilidad, anlisis de la simboliga vinculada a

    los animales en la sierra de Ancash. En: http://unibo.academia.edu/

    SofiaVenturoli/Papers/335245/Animales_de_la_Fertilidad_analisis_de_la

    _simbologia_vinculada_a_los_animales_en_la_sierra_de_Ancash.

    (Hapisqa 24 octubre killapi, 2011 watapi)

    VIENRICH, Adolfo. 1905. [Tarmap Pacha Huaray] Azucenas Quechuas /

    [Tarmapap Pachahuarainin] Fbulas Quechuas. 3a edicin de Pedro

    Daz Ortiz. Lima, ediciones Lux, Universidad Ricardo Palma, 1999.

    VILCAPOMA, Jos Carlos. De bestiarios a la mitologa andina. Insectos en

    metfora cultural. Lima, Asamblea Nacional de Rectores, 2010.

    YANEZ, Jos. Yanantin: La filosofa dialgica intercultural del Manuscrito de

    Huarochiri. Quito, Ediciones Abya-Yala, 2002.

    Pablo A. Landeo Muoz

    PICHQA CHUNKA KIMSAYUQ / 53

  • Pisi rimayllapi:

    Kay qillqapi uqanchikqa hamutaykusunchik Inocencio Mamanipa iskay

    harawinmanta Teofanoq kutimunqa, Yachayniyoq hatun mayistruyman

    nisqankunamanta. Chayrayku qawasunchik Boletn Titikakapi uyaychasqanmanta.

    Kayta ruwaspa uqanchikqa tapurikusunchik imapunim runakunaqa wauyta

    qawanku?, kaymantam nisunchik, ayllu runakunapaqa wauyqa manam tukuypaq

    chinkaychu, ichaqa musuq kawsaymi, chayrayku kunanqa qawasun imarayku

    chaykunata ninku. Kayta uqanchik ruwachkanchik, yachachikkuna, yachaqkuna

    lituraturapim mana qunqanankupaq. Imanasqam? Inocencio Mamanipa

    harawinkunata pipas yuyanchu, mana ancha chaninchasqachu runasimipi

    aymarasimipi qillqasqa kasqanmanta.

    Aysaqnin rimaykuna:

    Literatura peruana, poyesiya vanguardista, Inocencio Mamani.

    Waranqa isqun pachak iskay chunka watakunapim Punu llaqtapi runasimipi

    harawikuna paqariqtaqa "musuq poyesiya" nispa suticharqaku. Inocencio Mamanin

    huk kaqnin qillqakuq karqa, paymi "Grupu Urqupatawan" uyaycharqa harawikunata.

    Chay llapa qillqakunaqa kunankamapas mana huusqaraqmi.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 55 - 61

    Wauyqa musuq kawsaymi:

    Inocencio Mamanipa iskay harawinpi*

    Yuly Tacas Salcedo

    UNMSM

    * La muerte es una nueva forma de vida: En dos poemas de Inocencio Mamani.

  • Chayraykum, Inocencio Mamanipa iskay harawinta akllaykurqanchik,

    riqsiykuspanchikataq tapurikunchik:Imanispataq runasimipi qillqarqa?, kayta

    yachayta munaspanchik Mauro Mamanipa liwrunta qawaranchik, kaypim payqa

    kaynahinatam nin: Manan yanqachu runasimipiqa qillqarqa, kay qillqapi musuq

    harawikuy paqarichiyta munarqa, kaypiqa rikurintaqmi pachamamapa runawan

    musiyaynakuynin, chayraykun tukuy musiyaykunata paqarichin1.

    Chay pachakunapiqa Vanguardismo nisqanmi paqarimuspa mastari-

    kuchkarqa. Hinaspanmi wiraquchakuna ancha liwrukunata qillqarqaku. Chayna

    kachkaptinmi karu urqukunapi, harawiq runakunaqa huk musuq poyesiyata

    runasimipi paqarichirqaku. Kay qillqakunapim runamasinkunamanta,

    pachamamamanta, mayta runakuna wauspa risqankumantapas rikurichimurqaku.

    Kay runasimipi harawikunaqa mana chaninchasqam karqa. Chaymi

    wiraquchakunaqa "manan litiraturachu" nirqaku, hinaspankum qunqayman

    churarqaku mana runasimita riqsispanku2. Chaytapuniraykum, Inocencio

    Mamanipa harawinkunata mana pipas musiyasqa kunankamapas kan.

    uqanchikqa chay harawikuna hatarichiyta munanchik, mastarikunanpaq ancha

    llaqtanchikkunapi, chayta ruwaspa la reivindicacin del hombre y de la cultura del

    ande3 ruwasunchik Boletin Titikakapi harawiqkuna munasqankuhina.

    Kunanqa iskay harawikuna4 akllasqanchikmanta hamutayta qallarisun,

    chaymanta tapurikusun harawi rimaqqa imaynam runamasinkunapa wauyninta

    qawan.

    1. Wauymanta Teofanoq kutimunqa harawipi.

    Kay harawiqa paqarirqa waranqa isqun pachak iskay chunka pusaqniyuq watapim.

    Kaypim qawasun ima llapa ayllurunakuna muyuriyninta, hamutasqankutapas

    musiyanku. Harawiqninchikqa runasimipi qillqarqa ancha runakunapa

    Atuqpa Chupan Riwista

    56 / PICHQA CHUNKA SUQTAYUQ

    1 Mamani, Mauro. Poticas andinas. 1era. Edicin. Lima: Pjaro de juego de ediciones, 2009, p. 73. (uqanchikpa runasimiman tikrasqanchik).

    2 Qawariykuy. Vienrich, Adolfo. Azucenas quechuas/fbulas quechuas. 3era. Ed. Lima: Ediciones Lux, 1919, pp. 23-24.

    3 Vich, Cynthia. Indigenismo de vanguardia en el Per. Lima: Fondo editorial de la PUCP, 2000, p. 17.

    4 Kay qillqapi, iskay harawikunata akllasqanchikta chanka runasiminchikman tikraykunchik.

  • yachayninkunata yuqllachayta munaspan. Chayraykum kay uuyqa ancha

    chaninchasqa, yachanapaqpuni chay watakunapi kay watakunapipas runakuna

    yachasqankunata qawananchikpaq.

    Qayariq rakipi, harawi rimaqqa kanchariy intita runakunapa wawankuwan

    takiyachin, chayraykum nin: Rupay hina miquykun llantukunata / [] / paymi karqa

    runakunaq yawarninqa5. Kaymanta rikunchik imayna Teofanuqa llapa ayllukunapa

    achiqyayhina, kanchariyhina kawsankunapi karqa.

    Chayrayku Teofanuqa ayllu runakunapi mana tukuypaq chinkanchu

    Imanasqa? Runapa wawankuqa lliw awpaq willakuykunata, yachaykunata,

    kawsaykunatapas purichinankum mana pipas qunqananpaq. Hinaptinmi runapa

    musiyayninpi wawankuqa ancha chaninchasqaraykum mana tukuypaq

    chinkanchu; ichaqa musuq kawsayman hamunku. Chaysi Tefanu wauptinqa

    llapa runakunaqa suyanku musuq runa hamunqaa6 nispanku. Chaytam kay

    yuyaypiqa sutillan qawanchik imatam runakunaqa awpaq runamasinkunamanta

    kawsayninpi uunchanku.

    Tukuq rakipiataq, harawi rimaq kusikuspa niwanchik: Teofanoq

    kutimunqaa!/ [] musuq runa qamunqaa/ kusisamin qawaykunqa/7. Kayta nispa

    harawi rimaqqa musiyan wauyta runamasihina. Chaynallan Gerardo Fernandezqa

    qillqanpi kaytahina nin: wauyqa yuyaychan huk tumpalla samariywanmi, mana

    tukuypaq chinkaqchu8. Kaytapas Josef Estermanpas liwrunpi hamutanmi,

    kaypiantaqmi payqa anima nispa sutichan (alma wiraquchakuna

    sutichasqankuta)9. Kay animakunaqa mana chinkanmi, chayraykum kawsayman

    uku pachapi yachaspapas kutimunqakupuni. Imanasqam? Estermanpa

    yachayninpi hanak, kay, uku pachakunaqa mana quqmanchu utaq

    karunchakuntaqchu ichaqa kuskayllam, huk kawsayllam kanku. Maymantataq

    kawsayman kutimunku? Kaytapas yachachiq Estermanqa qillqanmi, payqa chay

    Yuly Tacas Salcedo

    PICHQA CHUNKA QANCHISNIYUQ / 57

    5 Mamani, Inocencio. Teofanoj Qutimunka. En: Boletn Titikaka, 1928, N 19, p. 2. 6 Mamani, Inocencio. Op. Cit., 1928, N 19, p. 2.

    7 Ibdem.

    8 Fernndez Suarez, Gerardo. Almas y difuntos: ritos mortuorios entre los aymara lacustres del Titicaca. En: http//www. Cielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=s0717-73562001000200005& ing=es&nrm=iso (Hapisqa 15 agosto killapi, 2011 watapi).

    9 Estermann, Josef. Filosofa andina. Estudio intercultural de la sabidura autctona andina. 1era. Ed. Ecuador: Ediciones Abya- Yala, 1998, p. 215.

  • animakuna lluqsimunanta chakanam suticham. Chay chakanakunaqa kanmam

    mayukuna, qaqakuna, machaykuna, rumikuna, urqukunapas.

    Chayraykum ukupachaqa mana wauypachallachu sichus pakarina hinan

    runakunapa musiyayninkupi. Kaymanta ayllurunakunapim wauyqa pasaje - vida

    hinallatam musiyanku. Hinaspanmi kay harawipi, wauyqa mana tukuypaq

    chinkaqchu ichaqa huk musuq kawsaqmi rikurimun.

    2. Wauyqa kawsayhina Yachayniyoj hatun mayestruyman harawipi.

    Kay harawiqa Jos Carlos Mariateguipa qillqasqan karqa, paqarimurqa waranqa

    isqun pachak kimsa chunka watapi. Kaypim harawiqninchikqa Puno

    llaqtakunamanta musiyayninkunata rikuchin. Kay qillqaqa harawi - prosa nisqanmi.

    Kunanqa uqanchik kimsapi rakiykusun allin yachananchikpa. Qayariq rakinpim

    nin: Chawpi qochamana / walsata tanqaykusqayku / lluqsimun hatun quchaq

    sunqunmanta/ [] / Tutura chawpimanta aywinkun schokha/10, chaypim harawi -

    rimaq ununchan pachamamamanta, Puno llaqtapa muyriyninmanta, chayrayku

    kay simikuna rikurimun qochamana, walsata, tutura, schokha. Chaykunata

    rikuchispa, harawi rimaqqa Puno pachamamata runakunapa musiyayninkunawan

    takiyachin, chayraykum niykamun: Wawansi chawpi tuta qullurkunapas./

    Rikurwanku waqanku kati kati purinku11. Hinaspanmi rikunchik imayna

    llakikusqankunata, llapa urqukuna, quyllurkuna, schokhakunapas,

    waqakusqankunata. Harawiq rimaqqa kayta ruwaspa imakuna pachamamapim

    kasqanta takiyachin runapa musiyankunatahina; chayrayku runakuna llakikuptinku

    llapa pachamamapi kaqkunaqa waqayllasinku.

    Chaymantaqa kay harawipi runakuna rikusqanchikpihina manam

    sapallankuchu, imanasqa? Llapa Pachamamapi kaqkunaqa kawsayniyuqmi,

    chayraykum runakunata awpaqpachamantaraq kuskancharqaku.

    Atuqpa Chupan Riwista

    58 / PICHQA CHUNKA PUSAQNIYUQ

    10 Mamani, Inocencio. Yachayniyojj jatun maestruyman. En: Boletn Titikaka, 1930, N 34, p. 4.

    11 Mamani, Inocencio. Op. Cit., 1930, N 34, p. 4.

  • Harawiqninchikqa rikurichin Antiplanupa rikchariyninkunata, chaypim harawi

    -rimaq llakiwan takiykun yachachiqninrayku. Inocencio Mamaniqa huk rimayninpi

    rikuchiyta munarqa revelar la belleza de los panoramas nacionales, el colorido del

    paisaje, de la regin, de Aqu, de Puno12. Mamaniqa manam kaytallachu munarqa,

    aswanmi runa pachamamawan imayna hukllanyasqa kasqanta

    qawaykachiwanchik.

    Chawpi rakipiqa, harawi- rimaq qawachiwanchik imayna runakuna

    ruwasqankuta runamasinkuna waukuptinku, chaylla nin: Runamasiykuna

    wawqipaykuna/ Yana pachata churaykukuspan,/ Allqukuna hina awllaspa

    puriykachasunchis/ Mayistrunchispaq uyanta llipipyaychisunchis/ Inti kanchayta

    hina13. Chayta nispa, harawiqninchikqa rikuchin un fuerte anclaje con lo real.

    [donde] no hay un intento de modernidad simblica; sino, desde sus condiciones

    reales y naturales, realizan un prctica textual14, Kay ruwasqanpi harawiq rimaqqa

    rimapayan llaqtamasinkunata, Jos Carlos Mariateguipa yachayninkuna

    llipipiyananpaq mastarikunapaq ancha pachakunapi. Hinaspa harawi-rimaq nin:

    Qanmi kancharqanki Tawantinsuyoq sutimpi / Yachayniykiri tukuy pachantimpin

    mastarikun / Wausqaykitaq mippuchupan15, kay uchuy kallpipim niwanchik

    imayna mana yachachikqa chinkanqachu, ichaqa kawsanqam paypa

    yachayninkuna mastarikusqanrayku llapa pachakunapi mana pipas qunqananpaq.

    Tukuq rakipiataqmi, harawi - rimaq hamutaykun yachachik musuq

    kawsakuyninmanta. Kayta nispan harawiqninchikqa qawachin imanasqa

    yachachikqa wauptin, llapa yachayninpi kawsanqa mana chinkanqachu, kaytam

    nin harawi rimaqqa: ruraskaykiri huk musuq hinan miranqa, kaypim qawanchik

    imanasqam yachayniykuna mastarikunqa llapa pachapi, chaymanta niykamun:

    sutiykitaqmi mana qunqay kanqa. Kayta nispanmi, harawi rimaqqa kay sumaq

    harawipi niykamun imanasqam yachachikta mana llapa runakuna qunqanqakuchu

    ichaqa kawsanqa ayllu sunqunpi kuskachakuspanku llapa runamasinkunawan.

    Chayraykum harawiqninchikqa kay sumaq harawipi hamutaykun imayna

    Yuly Tacas Salcedo

    PICHQA CHUNKA ISQUNNIYUQ / 59

    12 Aramayo, Omar. Inocencio Mamani, su vida, su obra. En: Tarea, 1980, N 3, p. 42.

    13 Ibdem.

    14 Mamani, Mauro. Op. Cit., p. 66.

    15 Ibdem.

  • yachachik wauptinqa mana chinkanqachu ichaqa musuq kawsaymanmi tikranqa,

    imanasqa? Payqa mana chinkanqachu llapa runapa sunqunpi sutinqa

    yachayninkunawan mastarikusqankurayku.

    3. Tukunanchikpaq.

    Kay iskay harawikunapi uqanchik qawanchik imayna runasinchikkuna wauyta

    rikurqanku. Chayraykum Teofano Kutimunqa harawipi wauyqa musuq

    kawsaqhina, mana tukuypaq chinkaqchu, hinaspanmi runakunapa wawankuqa

    chinkaptin kutimunqapuni awparunakunapa ancha yachayninkunata

    willanakunankupaq. Ichaqa Yachayniyoq hatun mayistruyman harawipi

    harawiqninchikqa Jos Carlos Mariategui wawqimanta llakikun.

    Qawasqanchikpihina Jos Carlospa sutinqa yachayninkunawan mana tukuypaq

    chinkanqachu aswanmi llapantin pachapi mastarikunqa. Chayraykun kay iskay

    harawikunaqa ancha chaninchasqam, kaypim uqanchikqa imayna

    wauykasqanta qawanchik. Qawanchiktaqmi imayna wauy runa pachaman

    kawsayman tikrakuspa kutimusqanta.

    KAY QILLQASQAKUNAMANTA YACHAPAKUSQA

    ARAMAYO, Omar. Inocencio Mamani, su vida, su obra. En: Tarea, 1980, N 3,

    pp. 41 - 44.

    ESTERMANN, Josef. Filosofa andina. Estudio intercultural de la sabidura

    autctona andina. 1era. Ed. Ecuador: Ediciones Abya - Yala, 1998.

    FERNNDEZ SUAREZ, Gerardo. Almas y difuntos: ritos mortuorios entre los

    aymara lacustres del Titicaca. En: http//www. Cielo.cl/scielo.php?

    script=sci_arttext&pid=s0717-73562001000200005&ing=es&nrm=iso

    (Hapisqa 15 agosto killapi, 2011 watapi).

    Atuqpa Chupan Riwista

    60 / SUQTA CHUNKA

  • MAMANI MACEDO, Mauro. Poticas andinas. 1era. Ed. Lima: Pjaro de fuego

    ediciones, 2009.

    MAMANI, Inocencio. Teofanoj Qutimunqa[Teofanoq Kutimunqa]. En: Boletn

    Titikaka, 1928, N 19, p.2.

    Yachayniyojj jatun maestruyman[Yachayniyoq hatun mayistruyman]. En:

    Boletn Titikaka, 1930, N 34, p.4.

    VIENRICH, Adolfo. Azucenas quechuas/fbulas quechuas. 3era. Ed. Lima:

    Ediciones Lux, 1919.

    Yuly Tacas Salcedo

    SUQTA CHUNKA HUKNIYUQ / 61

  • Pisi rimayllapi:

    Kay hamutaypi ayllu simita yuyariykusun, hinaspa llaqtawan tinkusqanta mana

    tinkusqantapas qawaykusunchik. Kay raykum awpa diksiyunariyukunata,

    krunistakunatapas, runakunapa tistimuniyunkunatapas qawaykusunchik. Aylluqa

    manam riki llaqtahinallachu. Wakiqninchikqa kay iskay simikunata

    taqruparunchikmi. Kay hamutaypi chuyanchaykusun ayllu simi mana pantapasqa

    kananpaq.

    Aysaqnin rimaykuna:

    Literatura peruana, testimonio, Chawpi, ayllu, 2011

    1. Qallarinapaq

    Kay qipa watakunapi uqanchik runakunaqa Limahina llaqtakunaman

    astakamuspanchik allinpas mana allinpas kawsakuchkanckik. Chaymantam

    wakiqninchikqa imapas ayllunchikpi kasqanmanta yuyachkanchikraq, huk

    kaqninchikkunaataqmi ayllunchiktapas runasiminchiktapas lliwa qunqarunchik.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 63 - 70

    Ayllum chawpihina iskay tistimuniyukunapi*

    Edwin Chillcce Canales

    UNFV / UNMSM

    * El ayllu como chawpi en dos testimonios.

  • Chayraykum ayllunchikpa simintapas pisillataa rimanchik. Kayna kaspanqa

    yuyayninchikpas chinkarunqapunin, chaymi uqanchikqa runasimipi qillqayta

    qallarisun ayllunchikpa yachaynin mastarikunanpaq.

    Kunanqa hamutaykusun qallariyllapi nisqanchikmanta chawpiwan

    tinkuykachispa. Chaypaqa tapunakusunchik, imataq chawpi? Maypitaq kachkan?

    Ayllukunapichu? Hatun llaqtakunapichu? Icha iskayninkupichu?

    Huk runam: 'Hatun llaqtapi sumaqta kawsakuchkani, mana llaqtaytaqa

    yuyanichu' nispa nisqa. Hukataq: 'Llaqtallay!, imaynaya kachkan; mana payman

    chayaykuspaqa unqusqahinam kani' nispa nisqa. Iskayninkumantam

    qawasqanchikpihina ayllunkutaqa llaqtachanku. Iskayninkutaqmi, ayllunkuta

    llaqtawan pantaparunku; llaqtaqa manam runakunapaqchu1, ayllukunaataqmi

    uqanchikhina runakunapaq sunqu rurunchikpi kachkan, hinaspa pachaman

    watawanchik.

    Chaymi, chawpimanta yachananchikpaq Diego Gonzalespa Domingo de

    Santo Tomaspa awpaq diksiyunariyukunata qawariykusunchik. Chaymantaqa:

    Gregorio Kunturi Mamanipa, Victoriano Tarapaki Astupapas kawsakuyninkumanta

    hamutaykusun. Paykunaqa achka sumaq willakuytam yachanku ayllunkumantapas

    Limahina hatun llaqtakunapi tiyasqankunamantapas.

    2. awpaq diksiyunariyukunapi chawpimanta

    Domingo de Santo Tomasqa Lexicon o vocabulario de la lengua General del Per

    (1951) diksiyunariyunpi chawpimanta kaynata qillqaykun: Chaupi rucana. Dedo de

    en medio / Chaupicac. Mediano, entre grande y chico / Chaupicasca. De

    mediado2. Qawarisunchik, hukiqiqa chawpi rukanamantam riman manam

    Atuqpa Chupan Riwista

    64 / SUQTA CHUNKA TAWAYUQ

    1 Gerard Taylor nirqa No es sorprendente que, como consecuencia de la poltica colonial de las reducciones y la concentracin de poblaciones de origen tnico diverso en unidades nuevas -los pueblos coloniales-, la palabra llacta (/llaqta/) o su equivalente en el quechua I y aymara: marca (/marka/) haya perdido su sentido precolombino de determinado territorio identificado con un huaca local (el antepasado) y la comunidad que protege (sus descendientes) para limitarse al solo aspecto material del trmino (el establecimiento geogrfico: pueblo, ciudad, pas) (XXVII)

    2 Santo Thomas, Domingo de. Lexicon o vocabulario de la lengua General del Per (edicin facsimilar con prlogo de Ral Porras Barrenechea). Lima, Universidad Nacional Mayor de San Marcos, 1951, p.255.

  • uqanchikpa hamutasqanchikpihinachu. Puchuq iqikunapipas chaynallatam

    qatichin. Chaymi, kay diksiyunariyuqa mana yanapawanchikchu. Santo Thomasqa

    manam hamutanchu pachapa chawpinmanta (Tawantinsuyupa chawpinmanta

    utaq chawpi punchawmanta, chawpi tutamanta). Kunanqa qawarikusunchik

    Gonzales Holguinpa Vocabulario de la lengua General de todo el Per llamada

    lengua Quichua o del Inca (1952) diksiyunariyunta. Paypas pisillatam

    chawpimanta churan. kay diksiyunariyunta rurarqa llapa runakunata iglisyaman

    watananpaq manam imayna haykayna awpa runakunapa kawsakuyninkuta

    yachachiwananchikpaqchu, hinaspam chawpimanta churan:

    Chaupi. Mitad, o el medio de cosas o lugares o tiempo, o obra.

    Chaupi chascca. Cosa gastada hasta la mitad o mediada o medio hacer.

    Chaupi chascca. Cosa que est en medio de otros3.

    uqanchik runakunapaqa lugares o tiempuqa pachapi hukllayllasqam:

    awpa runakuna imayna tiyasqankumanta rimayqa awpa pachamanta rimaymi.

    Pachataqmi kunanmanta utaq hamuq pachamanta rimaypas. awpa

    suyukunamanta utaq kunan suyukunamanta rimaypas hanaqpachamanta,

    kaypachamanta, ukupachamanta rimaypas pachamriki. Qawasqanchikpihina

    pachaqa manam lugarkunapa nitaq tiempukunapa chawpillanchu. Pachaqa

    kimsachasqam, sapankumanta chawpiyuq, chaypim willkakunapas, apukunapas,

    uqanchikkuna llapa ima kawsaqkunawan kaqkunawan kuskachasqalla tiyanchik.

    Holguinqa kayna pacha kasqanmanta manam rimanchu. Payqa rimaykun huk karu

    llaqtakunapa yachayninwan, runakuna sutichaylla llamkayninpi. Holguinpas Santo

    Tomashina runapa sunqururunta manam riqsinchu.

    Qusqu llaqtaqa Tawantinsuyupa chawpinmi karqa. Kaypim inkakunapas

    tiyarqa, paymantam kamachikurqaku, kunam Lima karqa, chaymin aswanta

    yupaycharqaku. Nisqanchikpihina krunistakunapas qillqarqaku, ispaakunawan

    Edwin Chillcce Canales

    SUQTA CHUNKA PICHQAYUQ / 65

    3 Gonzlez Holgun, Diego. 1608: Vocabulario de la Lengua General de Todo el Per Llamada

    Lengua Qquichua o del Inca. Edicin facsimilar de la versin de 1952. (Incluye addenda, presentacin de Ramiro Matos Mendieta y Prlogo de Ral Porras Barrenechea), 3

    a re-impresin. Lima, Universidad

    Nacional Mayor de San Marcos. 1989, pp. 99 -100.

  • tawantinsuyo tikrakusqanmantapas. Chay pachapi qapaq Inka Titu Kusi Yupankipa

    Instruccin al Licenciado don Lope Garca de Castro [1570]4 (1992) qillasqa

    mayutunpi chawpimanta nirqa:

    Esto haziamos puestos en el Cuzco que es el centro y cabeza de toda la tierra,

    y por estar en el medio se nombraban mis antepasados, puesto que all por ser

    su cepa, seores del tauantinsuyo, quiere decir seores de las cuatro partes

    del mundo5.

    Centro /chawpi/, cabeza /uma/, cuatro partes del mundo /

    Tawantinsuyu/, kay simikunaqa Qusqupi sapichasqam. Titu Kusipaqpas Qusquqa

    tawantinsuyu pachapa chawpinmi, chaymi kay llaqtaqa inkakunahina qapaqchasqa

    karqa. Inka Garcilasuataqmi qillqarqa Comentarios reales de los Incas ([1608]

    1976) librumpi Manko kapaqmanta rimaspan chawpimantapas utaq Qusqumanta

    nirqa:

    Al primer hermano llaman Manco Cpac y a su mujer Mama Ocllo. Dicen que

    ste fund la ciudad y que la llam Cuzco, que en la lengua particular de los

    Incas quiere decir ombligo, y que sujeto aquellas naciones y les ense a ser

    hombres, y que de ste descienden todos los Incas6.

    Inca Garcilasuqa willanakuymanta Qusqum puputi sapichasqa7, chaymi

    Qusquqa chawpihina awpa runakunapaq karqa. Tawantinsuyupa mana allinpaq

    tikrakuyninta qawaspa Waman Pumaataq Nueva Coronica y Buen Gobierno

    (1993) mundo al revs8 nirqa. Kaywanqa niwarqanchik chawpi qulluchiy,

    chiqichiy, pakikuy kay simikunam chaypi tukusqanmanta utaq chinkasqanmanta

    Atuqpa Chupan Riwista

    66 / SUQTA CHUNKA SUQTAYUQ

    4 Regalado de hurtado, Liliana. Instruccin al Licenciado don Lope Garca de Castro [1570]. Fondo Editorial de UPCP, 1992 (Kay Krunikataqa Hurtadom paqarichimurqa).

    5 Ibdem, p. 19. (uqanchik siqisqayku).

    6 Inca Garcilaso de la Vega. Comentarios reales de los incas. Tomo I (Prologo, edicin y cronologa de Aurelio Miro Quesada). Venezuela: Biblioteca Ayacucho, 1976.p. 43. (uqanchik siqisqayku).

    7 Kay simitaqa qawaykusunchik Voces del Ande. Ensayo sobre onomstica andina, qillqasqa maytuta (Cerron Palomino 2008.pp. 259-290).

    8 Guamn Poma de Ayala, Felipe. Nueva Cornica y Buen Gobierno I, (edicin y prlogo de Franklin Pease), 1

    a reimpresin. Lima: Fondo de Cultura Econmica, 2005.p. 908.

  • niwanchik, Qusqu llaqta kumuykachay qallarisqanta. Chaymantaqa tapukunchik

    maypitaq musuq chawpinchik? Ispaapichu? Limapichu? Kunanqa chiqa

    taripaykusunchik ayllumantawan chawpimanta Gregorio Kunturipa, Victoriano

    Tarapakipapas kawsayninkupi ayllumantawan.

    3. Ayllunmanta Kunturipa kawsayninpi

    Kunturiqa willawanchik imayna kawsakusqanmanta, ayllukunapi hatun llaqtakunapi

    llamkasqanmanta runamasikunamanta hamutasqantapas. Paypa kawsayninqa llaki

    llakillam karqa Acopia ayllunpi paqarimusqanmanta, chaymi irqichanmanta

    wakcha kani nirqa. Paytaqa madrinanmi uywakurqa qariyanankama, chaymantas

    madrinam nirqa: [] hallpayoqa [sic9] kanki, tullutakyasqa, chayqa llankaqmi

    rinayki [], chayqa manan maki eqeypi hapiyta atiykimanachu10.

    Kunturiqa llaqtan llaqtan purirqa mana pitapas riqsispan, hinaspam ayllunta

    llaki llakikuspa yuyarirqa. Chaymantaqa ima ayllu paqarimusqanpi yachayta

    munarqa. Purisqanpi huk punchaw Tyun Luyswan tinkurqa hinaspa payta

    tapukurqa ayllunmanta. Tyunqa kutichirqa nispa: chay vidaman mamay

    wikchuwasqan llaqtaqa Layon11. Chayraykum Gregorio Kunturiqa Layo ayllun

    maskaq ripurqa. Qawasqanchikpihina payqa ayllunta manan riqsinchu. Kayna

    runakunataqa wakcha nispa sutichanchik. Chaymantaqa madrinanpa ayllunmanta

    rakikurqa hinaspa Qusqu llaqtaman chayarurqa, chaypi mana allin mikusqa mana

    allin puusqa llamkarqa. Kayna hatun llaqtakunapiqa ayllukunapas mana

    kallpachasqam, ichaqa imapas qullqillapaqmi llamkaypas manam

    ayllunchikkunapihinachu. Chayraykum Kunturiqa ayllunmanta rimarqa:

    Yanapaspa llankaysinayki kaq familiarniykita, paisano amigokunata huk

    punchawmanta hasta semanakunakama; chaymantan paykunapas

    llankaysiqniyki hamullaqkutaq nisitaqtiyki, chaypaqtaqmi willayamunalla kaq

    Edwin Chillcce Canales

    SUQTA CHUNKA QANCHISNIYUQ / 67

    9 En el texto figura hallpayoqa, la correccin es kallpayuqa.

    10 Valderrama, Ricardo [y] Escalante, Carmen. Gregorio Condori Mamani, autobiografa. Qosqo,

    Municipalidad del Qosqo, 1977.p.18.

    11 Ibdem, p 22.

  • [] Yanapaqniykitaqmi hamoqku. Chaymantataq mana haykaqpas pagota

    qolqepichu kaq: ni yanapasqasuykimantapas. Chaymi ayni karan. Chay

    Qosqoman hamusqaymanta pacha pisita rikuni aynita12.

    Qusqupi aynipi llamkaytaqa qullqim qulluchirqa. Chaymi Kunturiqa wakcha

    kayninpi tyaspan aynipi llamkayta maskarqa, chayna maskaspanpas manam pipa

    yanapakuynintapas tarirqachu.

    4. Tarapaki Astupa tiyasqanmanta hamutay

    Kunanqa qawariykusunchik uqanchik runakuna. Testimonio de los quechuas del

    siglo XX13

    qillqasqa maytuta. Kay Liwrupi Victoriano Tarapakipa, Lwisiku Ankallipa

    tistimunyunkuna kachkan. Hamutayninchikpaqa Tarapakillapa siminta

    qatiykusunchik. Apurimaqmantam kay runaqa, tawa chunka pichqa watayuqa,

    payqa runasimillapim riman. Uywachankunata michikuchkaspanpas runakunapa

    uywankunatam tutallanpi suwakum. Kayna tyaq runakunatam abigeo ninchik.payqa

    chunka tawayuqnin kachkaspanmi yunkaman tyunwan ripurqa. Ripunan

    punchawqa ayllunkuna kacharparirqa, kayna nispan: mana chayawaqchu

    yunkataqa, killapi chayana trinpi rispa [] Uchum wian, algudun wian,

    algudunpa llaqtankama uqaqa rikuni. Kawsaywanmi kutimunki wauywanqa

    manaam kutimunkichu14 nispa rimanku.

    Tarapakiqa chakillawanmi Qusqukama ripurqa, chaymantaqa Santa

    Teresakama trinwan rirqa, Maranuraman karruwan chayaspa tukun biyahayta.

    Tyunwan kuskallam llamkanku mana saqinakuspa, chayna llamkapakuspankum

    quukurunku phrutakunata, algodn millwakunata, uywakunatapas.Tarapakiqa

    chaymanta Apumarka ayllunman kutimun. Chayarquptinqa taytan Waqakurqa

    paymanta hapipakuykuspa, chaynaram ayllunkunapas. Iskay killallamantam

    Atuqpa Chupan Riwista

    68 / SUQTA CHUNKA PUSAQNIYUQ

    12 Valderrama, Ricardo [y] Escalante, Carmen, Op. Cit., p. 36.

    13 Valderrama, Ricardo [y] Escalante, Carmen. Nosotros los Humanos - uqanchik Runakuna. Testimonio de los quechuas del siglo XX. Edicin bilinge quechua y castellano. Cusco, Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de las Casas, 1992.

    14 Valderrama, Ricardo [y] Escalante, Carmen. Op. Cit., p. 20.

  • Tarapakiqa unqurun. Manam pipas yacharqachu ima unquywan akarisqanta,

    chaymi ayllunkupiqa tapukurqaku ima unquytaq kay unquyqa nispanku. Unquqtaqa

    mana pipas hampiyta atirqachu. Chaymantaam kuka qawaqta pusamunku. Payqa

    nirqa:

    Phaltamanta mamanpa pachan, Santiyagun, chaymi chayta rurachkan.

    Alkansuta chraychik, huk biranta ruraychik, Santygunta ruraychik, qalata

    ruraychik mamanpaqmi kasqa. Chay kasupin unqusqa,- nisqa.15

    Tarapakipa mamanqa Apukunata kaymanta churinqa unqurun. uqanchikqa

    ayllunchikpa apunkunawanqa allinan kawsakunchik. Paykunaqa

    kallpanchawanchikmi, riqsinkum imayna tiyasqanchikta sunqunchiktapas qawanku,

    chaymi Tarapakipa mamanhina paykunata qunqaptinchikqa unquypas wauypas

    chayawanchik; uywanchikkunapas qullurun. Apukunaqa ayllukunawan

    hukllayllasqam, nirqanchikmi. Aylluqa sunqururunchikpitaqmi, hinaspa

    ayllunchikman watasqakanchik.

    5. Tukunanchikpaq

    Ayllu simiqa chawpi simiwan parischasqam, hinaspam runapa sunqu rurunpi

    sapichakun. Chaymi runakunaqa may llaqtaman mitmaptinkupas paykunawan

    purinku. Chayna purisqankupi sichus runamasinchikkuna huunakuyta

    qallariptinkuqa ayllunchikkunapa yachayninpas awpa apukunapi iiyninkupas

    imayna haykayna tiyakuyninkupas kawsariyta qallarin, musuq chawpipas llanllarin.

    Edwin Chillcce Canales

    SUQTA CHUNKA ISQUNNIYUQ / 69

    15 Ibdem, p. 23.

  • KAY QILLQASQAKUNAMANTA YACHAPAKUSQA

    CERON PALOMINO. Voces del Ande. Ensayo sobre Onomstica andina. Lima:

    Fondo Editorial de la PUCP, 2008.

    GONZLEZ HOLGUN, Diego. 1608: Vocabulario de la Lengua General de

    Todo el Per Llamada Lengua Qquichua o del Inca. Edicin facsimilar

    de la versin de 1952. (Incluye addenda, presentacin de Ramiro Matos

    Mendieta y Prlogo de Ral Porras Barrenechea), 3a re-impresin. Lima,

    Universidad Nacional Mayor de San Marcos. 1989.

    GUAMN POMA DE AYALA, Felipe. Nueva Cornica y Buen Gobierno I, (edicin

    y prlogo de Franklin Pease), 1a reimpresin. Lima: Fondo de Cultura

    Econmica, 2005.

    INCA TITO CUSI YUPANQUI. Instruccin al licenciado Don Lope Garca de Castro

    (1570). Estudio preliminar de Liliana Regalado de Hurtado. Lima:

    Pontificia Universidad Catlica del Per, Fondo Editorial, 1992.

    INCA GARCILASO DE LA VEGA. Comentarios reales de los incas. Tomo I

    (Prologo, edicin y cronologa de Aurelio Miro Quesada). Venezuela:

    Biblioteca Ayacucho, 1976.

    SANTO THOMS, fray Domingo de. 1560: Lexicn o Vocabulario de la Lengua

    General del Perv, (edicin facsimilar con prlogo de Ral Porras

    Barrenechea). Lima, Universidad Nacional Mayor de San Marcos, 1951.

    TAYLOR, Gerald. Ritos y tradiciones de Huarochir. 2 edicin revisada. Lima:

    Instituto Frances de Estudios Andinos, Banco Central de Reservas del

    Per y Universidad Particular Ricardo Palma, 1999.

    VALDERRAMA, Ricardo [y] ESCALANTE, Carmen. Gregorio Condori Mamani,

    autobiografa. Qosqo, Municipalidad del Qosqo, 1977.

    ------------Nosotros los Humanos - uqanchik Runakuna. Testimonio de los

    quechuas del siglo XX. Edicin bilinge quechua y castellano. Cusco,

    Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolom de las Casas, 1992.

    Atuqpa Chupan Riwista

    70 / QANCHIS CHUNKA

  • ATUQPA YUYAYNIN

  • Tantarchay kichkachay morado sisascha,

    Amaya tipallawaychu qala chakichaypi

    Pobrella kaspaymi wakchalla kaspaymi,

    Qala chakichantin purikamuchkani

    Habaspas sisayuq mollepas ruruyuq,

    Chaychus mana uqa chullayuqchu kayman

    Chaychus mana uqa yanayuqchu kayman

    Tantarchay kichkachay ama kichkawaychu,

    Kichkapallawaspa yuyarichiwanki

    Kuyasqay chullayta yuyarichiwanki

    Mayu patachapi verde retamita

    Chullasapi kaspa waqachiwachkanki

    Achkarama kaspa llakichiwachkanki

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 73 - 74

    Takikuna uqarisqa

    Tantarchay kichkachay

    Uqariq: Sylvia Falcn

  • Inti lluqsimun waqanallaypaq

    Killa lluqsimun llakinallaypaq

    uqa kani sapan urpi mana mamayuq

    uqa kani sapan urpi mana taytayuq

    Urqun urqun purimuni waqakullastin

    Wayqun wayqun purikuni llakikullastin.

    Wakchallayta wakallayta chinkachispa

    Parallata chikchillata manchakuspa.

    Kokakintu klarullata willaykullaway

    Huraymanchu wichaymanchu pasarqurqa.

    Kompadrillay komadrillay asuykamuway,

    Tumarisun, upyarisun kusirikusun.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Inti lluqsimun*

    74 / QANCHIS CHUNKA

    * Huancavelica ayllukunapa aupa takikuna uqarisqa.

  • Kay willakuytaqa allintam riqsinchik. Adolfo Vienrichraqmi2 Tarma ayllukunapi

    awpamantaraq huqarirqa. Wawqinchik Gonzalo Espinoataqmi3 dokturadupaq

    tesisninpi kay willakuymanta aswan allinta hamutaykurqa.

    Pobrilla wakchallaqa Carmen Arizaca Rodaspa huqarisqanmi. Paymi

    sekundariya estudiyayta tukuykuchkaspana mamanpa siminpi, grawadurawan

    willakuyta huqarirqa, iskaywaranqa suqta watapi. Willakuqninchikpa sutinqa Ana

    Mara Rodas Tuerosmi. Payqa Tanquihua anexupim paqarimurqa, San Antonio de

    Cachi distritupi, Andahuaylas prowinsiyapi, Apurimaq suyupi. Payqa kimsa chunka

    kimsa watayuqmi. Miski simillanwan imakunamanta willakuykunatapas, sumaq

    takichakunatapas yachan. Runasimita kastillasimita, liyiyta qillqaytapas yachan.

    Kunanqa San Juan de Miraflorispi musuqmanta sapichakuspa tiyan.

    uqam pisillata allichaykuni sumaqllata liliykunapaq. Qawasqanchikpihina

    kay willakuypiqa kastilla simikunapas rikurimunmi. Willakuqninchikqa,

    ayllunchikkunapihinam, hawanchaykun willakuyninpi. Willakuypi rimaqkuna

    nisqanchikta paykunapapuni siminwan tinkuykachini komillaskuna ukupi

    rimasqankuta churaykuspa. Kaychakunallatam allichaykuni.

    Pobrilla wakchalla willakuy: Les voya, les voya, kunan grabar un cuento

    de quichua, que se llama Pobrilla wakchalla, de los hermanos, ya.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 75 - 79

    Pobrilla wakchalla1

    Pablo A. Landeo (grawaduramanta qillqaman churaq)

    1 Kasitpi huqarisqa. Kayna llamkaykunata ruwachirqani Carmen Arizaca Rodasta (llapan huk warmakunatapas) 7041 - Virgen de la Merced- koligiyupi yachachiq kaspay. Umaraymi [uktubri] killa qallariq punchawpi, iskaywaranqa suqta watayuqpi uqarisqa.

    2 VIENRICH, Adolfo. [Tarmap Pacha Huaray] Azucenas Quechuas / [Tarmapap Pachahuarainin] Fbulas Quechuas. 3

    a edicin de Pedro Daz Ortiz. Lima, ediciones Lux, Universidad Ricardo Palma,

    ([1905] 1999), ([1906] 1999).

    3 ESPINO RELUC, Gonzalo. Etnopotica Quechua, Textos y Tradicin Oral Quechua, tesis de doctorado, Lima. Universidad Nacional Mayor de San Marcos, 2007.

  • Huksi kasqa hermano rico, huk hermanunataqsi kasqa pobrilla. Chay

    pobrilla kaqpa (hermanunpa)4 seoran kasqa wiksayuq. Hinaptinsi huknin

    hermanunpaataq vacan bastante kasqa, lichen, quison. Hinaptinsi nin -como se

    llama- seuran, chay pobrilla kaqpa Hermanuykimanta corre suyruchanta

    maarakamunki nispan. Ya, maarakumusaqy, apamuy baldichaykita.

    Hinaptinsi baldichantin pasan suyru maakuq hermanunman, hinaptinsi hermanun

    rikurun wuakna pampachata hamuchkaqta, hinaspansi nin Wak qillamaqta

    hamuchkasqa, yau, allquman suyruyqita qaray. Apuray, quillamaqta suyruman

    hamuchkan, lechiman hamuchkan, allqoman taqtaykuy nispan, hinaptinsi chay

    apukaqpa warminqa vivoman taqtaykun -naman, como se llama- artisanman,

    allqokunaman qaraykun suyrutaqa, hinaptinsi hermanunqa chayaramun.

    Hermano, suyruchaykita regalaykuway, seoraymi munarun suyruchata.

    Regalaykuway suyruchaykita nispan. Ah, aqamataqay hamuwaq kara, am

    allqumanmi taqtaykun suyrutaqa nispan. Hinaptinsi ahora kunanqa siorayqa

    malchiki karunqa, atrasoyuqmiriki, mejory suyruchata quitarusaq allqumamta,

    hinaspa aparusaq nispa, hinaptinsi allqota maqa-maqarispa, suyruchataqa

    wisirukun, hinaspansi apakun wasinman, hinaspansi, sioranmanqa chayarachin.

    Kay suyruchata apamuchkayki, nispan. Gracias nispan [chaskikun].

    Hamkachata hamkarapuway, mam kaynallaqa vidanchikqa allin

    kanmanchu. Viajitay rirusaq, uqapas chayna chay animaltay rantirukuchwan.

    Animalniyuq kaspa manan qukunchu facillaqa, quisontapas suyruntapas

    munapayasun haykapikamataq? Hamkarapuway, kunan kunan tutam pasakusaq.,

    nispan. Hinaptinsi siorallaqa hamkata hamkaykun, hinaspansi dispacharakun

    qarintaqa. Hinaptinsi siorllaqa pasan, chunniq urqutata pasan, hinaspansi

    descansaron, tutayarachikun chunniq urqupi, iskay urkupa chawpinpi. Hinaspansi

    chaypi siorllaqa descansaron, puuykun chaypi. Chay chunniq urqupa chawpinpi

    puuykun.

    Hinaptinsi chawpituta horata qayanakun urqu taytakunaqa wakchallachu

    pobrillachu hamun nispan. Hinaptinsi nin huknin urqu pobrillam nispan contestan.

    Hinaptinsi niykun purutuwan, chuwitawan, carbuntawan quykuy, chay siorman.

    Atuqpa Chupan Riwista

    76 / QANCHIS CHUNKA SUQTAYUQ

    4 hermanunpa, pampachaykuna kay simita.

  • nispan. Chay carbunpaqmi ruwanqa huk wasita, purutupaqmi ruwanqa kanchata,

    atisqanta ruwanqa nin. Chay chuwipaqataqmi ruwanqa atisqanta corralta

    ruwanqa nin. Hinaptinsi kutikun chayllamanta chay wakcha runachaqa, chay

    purututa, chuwita quykuptin, carbunta quykuptin kutikun.

    Hinaptinsi atisqanta ruwarukun corralta, atisqanta ruwarukun kanchata,

    atisqanta ruwarukun wasichata. [Hinaspansi chay]5 [Huk kaqnin urquqa] nin

    [nisqataqsi pubrillata] Kanchapa ukunmanmi churanki purutata, wasipa

    ukunmanmi churanki carbunta [nispan, hinaptinsi]6, corralmanataqmi churanki

    chuwita nispa, inaptinsi chaynata ruwarun runachaqa, hinaptinsi medianochita

    rikcharikuptinqa ovejas kanchapi waqaykuchkan, llullu chitakunapas

    waqaykuchkan; wasipiataqsi, wasinmanataqsi lluqsirakamuchkan qullqi

    hukniraq; chay corral chuwicha churasqanpiataqsi vaca uk niraq kakuchkasqa,

    waqaykuchkan torukuna, uakuna, bastante. Chay pobrillamantaqa apu

    rikurirparin, chay urqu tayta regalaykamuptin.

    Hinaptinsi paqarintinta hermanunqa pasan Qilla maqta, maymamtan chay

    animalta suwarakamunki? Yanqataq problemaman churawankiman, imaynampin

    qam kay noche a la maana rikurinki kayna millonario, vacasapa, ovejasapa,

    qollqisapa?, ima problematapas ruwaruwankimanataq, manam problemata

    munanichu. Manam uqaqa ima problemata ruwasaykichu. uqamanqa tayta

    diosmi regalaykuwan, nispan kusisqa runachaqa, hinaptinsi hermanunqa

    wasinman kutirun.

    Hinaptinsi hermanunqa wasinta kutirun warminwan parlanakun. uqapas

    chaynaq risaq, hamkaykapuway, viajiman uqapas risaq, nispa, ambicioso

    kaymantaa, chay seorllaqa seoranwan hamkachin hinaspan paypas chayna

    pasan. Chaynas tutayarachikun, chayna chunniq orqupi. Hinaptinsi, medianochita

    qayanakunku tayta orqukunaqa pobrillachu, wakchallachu hamun? nispan.

    Hinaptinsi tayta urquqa apullam nispan. Ah, chaymanqa quykuy waqratawan

    chupatawan, quykuy, nispan nin. Hinaptinsi [huk kaqnin urquqa] nin sabes que,

    kutirispayki corralta ruwarukunku chaypa ukunpi puunki, hinaspayki sikikiman

    chupata, umaykiman waqrata churaykukunki, ya, nispan.

    Pablo A. Landeo Muoz

    QANCHIS CHUNKA QANCHISNIYUQ / 77

    5 Hinaspansi chay, pampachaykuna kay simita.

    6 nispan, hinaptinsi, pampachaykuna kay simitapas.

  • Hinaspansi chaywan ambicioso runaqa kutirimun. Hinaspansi corralta

    ruwarukun hinaspansi sikinman chupa, umanman waqra churaykun, hinaspansi

    puuykun tuta. Hinaptinsi toro, romano toro rikurirparin chay kancha o corral

    ukupi, chullalla, chay runamanta convertiparikun toro, romano toro, hinaspan chay

    toro mana mikuq, wiqillan sutuchkan, sapapunchaw wiqillan sutuchkan, hinaptinsi

    chay seoraqa nin Imataq kay qanra toro, maymantataq hamurun, nispa: Mana,

    esposon kasqanta yachancho; sin embargo, esposontaq chayqa kutirqamun,

    hinaspan chay corralta ruwaruspan achikyaron toro.

    Hinaptinsi huk ganadero chayaramun. Chay ganaderoqa kasqa mana

    ligtimo ganaderocho, kasqa diablo. Hinaptinsi chay ganaderoqa nin seorata.

    Seora, wak toroykita venderoway, ninspan. Achachaw taytay, manam

    vendiykimancho uqaqa turuytaqa, manam uqapachu. Pipaya wak toro?,

    hamuruntaq hinaspantaq uk tuta achikyaron; wakna wak toro, mikunpaschu,

    wiqillan sutuchkan., nispan. Ay, venderowaya seora, hinata venderoway,

    seora, pagasqayki precionta, venderoway., nispan. Doyonpaschu problemata

    ruwawanman, pipaya wak toro. Manam oqaqa pipa kasqanta yachanichu.,

    nispan. Hinaptinsi Hinata seora vendiruway, qampapunim toroqa, vindiruway

    seora. Vindiruway, Hinatapas vendirosaqya, hinaspa venderparin chay

    ganaderomanqa, chay ganadero mana ganaderochu, diablo.

    Hinaptin kasqa chay siorapaqa vaca qouqninkuna, toro quuqninkuna.

    Cornitachawan jovenqa huusqa, empleadun huusqa cornetachawan, huusqa

    siempre, sapa tarde. Hinaspa chay [seorapa] empleaduntaqa nin, joven

    ganarukuway wak urquchakama kay torota orquraysiway, qatiraysiway, sapallayqa

    atisaqchu, nispan, Manam. Vacaymi cuydanay, hinata joven, pagasqayki allinta,

    pagasayki tanto[ta]7 Allinta roygan, roygan; hinaptin jovencitoqa, nispansi nin Ya,

    hakuchik, apaysisayki chay toruykita. Ya, pero, chay waqrachaykita

    tocaykapuway, cornitachaykita tocaycapuway puririchinanchikkpaq. Hinatinsi, Ya,

    tocaykusaqy, hinaptinsi chay cornitachanqa waqayta qallarin am

    supaywasiman puririnchika, nispan chaynachata waqarparin cornitachanqa.

    Hinaptinsi, hoy joven, imaynampi chaynata cornitayki waqan? Seor, manam

    chaynataqa cornitachayqa waqarqachu. Imaynampitaq chaynata waqarun

    Atuqpa Chupan Riwista

    78 / QANCHIS CHUNKA PUSAQNIYUQ

    7 Tantuta pagasqayki

  • cornitachyqa?, nispan nin.oa,ukupi,anta convertiparunukupiinman chupa,

    humaman naspayki sikikiman chupata churarukunki humaykiman waqrata

    churarukunki hi Ya vmonos, nispan nin, hakuchik nispan, hinaptinsi pasanku.

    Chay orquchaman chayarunku. Joven, cornitachaykita tocaykapuy nispan,

    ya, tocaykusaq nispan hinaptinsi cornitachaqa waqan am supaywasiman

    yaykuykuchkanchika, nispan, chaynachata waqarparin cornitachaqa.

    Imaynampin chaynata cornitayki waqan joven?, nispan, seor, manam

    chaynataqa nuncapas waqarqachu cornitayqa, imaynampis chaynata waqachkan?

    Algo rarom kaypi pasachkan nispan nin. Joven, wak urquchakamalla

    compaaykuway. Chaymantaqa kutikamunkiam, manaam mstaqa

    nisqaykiachu., nispan. Manan, kaykamallam niwarqanki. Manam, kutikusaqmi.

    Manam, joven, pagasqaykim. Munasqayki preciotam pagasqayki. Hakuchik,

    hinata ayudaruway wak urquchakama. nispa; ya pues, bueno, nispa pasan.

    Chay urquchaman chayarun, hinaptinsi Kutiykunaykipaq, joven tocaykapuway

    cornitachata nispa, hinaptinsi cornitachanqa waqaykun an supaywasiman

    yaykuykunchika nispan. Hinaptinsi, qawarikuptinqa infiernupa punkunpi, huk

    sacha, hatun lloqe sayachkasqa. Chayman chay waqretiruchaqa hapiparparikun, y

    chayman chay diabluqa turuntin pasaykarparin.

    Hinaptin, ukumantaa chay toro rimarirparun Qanchis killapi chayaspayki,

    warmiyta kasaray nispan. Hinaptinsi qanchis killapi chayaspan warminta casaran.

    Pablo A. Landeo Muoz

    QANCHIS CHUNKA ISQUNNIYUQ / 79

  • ATUQPA SUNQU RURUN

  • Tumpa chiri wayrata

    musyaspa

    asirikuq uyachaykita

    yuyarini,

    miski chuya yakuta

    upyaspa

    hapikuyki.

    Lliwmi kawsan

    kay tiqsi muyu pachapi.

    Chayqa

    Imataq sapay-kayqa?

    qamwan kaymi

    uqawanpas kaysi

    nisqanku-hina.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 83 - 88

    Gloria Cceres Vargas

    Huk-kaq taki

  • Mana imayuq qala punchawkuna

    ripusqaykimanta rimawan.

    Sunquy tiyachiyta maskani

    sapa makipi, sapa uyapi

    saqiwasqaykimanta.

    Punchawta yupani

    chakisqa mallkipa rapinhinata.

    hukkunam asipayawan

    hukkunataq niwan

    chaypiraqsi kachkanki

    suyawastin!

    Yuyaypa kanchaqnin!

    Atuqpa Chupan Riwista

    Iskay-kaq taki

    84 / PUSAQ CHUNKA TAWAYUQ

  • Urqupa kallpankuna

    uqawan kaptinpas

    tapupakuni pim kani?

    Kanchaq punchawpi maskakuni

    llantuyta qawarikuspa katatani

    upallalla qawarayani miski intita

    wawakunapa, wakchakunapa

    sachakunapa mayupa

    lliw tiqsi muyupa kuyaq intin.

    Sunkanpi musquyniy kaakun

    uchpanwan maytukusaq

    kay quchayasqa allpapi

    tuta chayanankama tususaq

    pim kasqayta mana yachaspa.

    Pitaq kani?

    Atuqpa sunqu rurun

    Kimsa-kaq taki

    PUSAQ CHUNKA PICHQAYUQ / 85

  • Pichinkupa takinta

    mana uyarispa

    rikchariyta chiqnini.

    awiyki mana kanchaptin,

    chilliku mana takiptin

    imapaqmi kawsayman?

    Manam apachita

    anniykipi kaymanchu,

    manam imaypas chusaqpi

    uqapa kawaqchu.

    Kuyakuq miski asnayki

    hapiwaptinpas

    manam imaypas qampa kasaqchu.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Tawa-kaq taki

    86 / PUSAQ CHUNKA SUQTAYUQ

  • Mayuqa karupi

    qasilla tukuq,

    karunchasqa sunquykihina

    qamta maskaptiy.

    Ichaqa chay hina-niraq

    uchuk maqanakuyllam,

    munakusqaykipi

    munakusqaywan

    Manaam llakipayanichu

    mana kasuwaptiykiqa.

    Chayqa artikuyllam

    aysawanaykipaq.

    Atuqpa sunqu rurun

    Pichqa-kaq taki

    PUSAQ CHUNKA QANCHISNIYUQ / 87

  • Tutapa awinmi

    suwakuwarqa

    huk llaqtakunaman,

    maypi musqukuna

    runa tukuspa

    mana sunquyuq

    manchachikuqllam kanku.

    Maskamuykim

    pakakuq rusas waytapi

    kichkallanmi

    kuyayniyta

    huchkun.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Suqta-kaq taki

    88 / PUSAQ CHUNKA PUSAQNIYUQ

  • Javier Heraud Lima llaqtapi 1942 watapim paqarirqa. Payqa warmalla kasparaq El

    ro sutichasqa harawinta 1960 watapi rikurichirqa, ancha chaninchasqam chay

    watakunamantaraq kunan watakunapipas, chayraykum kay harawinqa ancha

    riqsisqam. Chaymantaqa chay watakunallapim harawiq guerrillero nisqan

    rikurimuptin Madre de Dios mayupi 1963 watakunapi wauyta tarikurqa.

    1

    Mayum kani

    Kimray rumikunanta

    Uraykuchkani

    Takyaq rumikunanta

    Uraykuchkani,

    Wayraq qellqasqan

    anninta.

    Parawan llantuchasqa

    Kinrayniykunapi

    Sachakuna sayarichkan.

    Mayum kani.

    Sapa kuti astawan

    Piasqa

    Astawan piaykusqa

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 89 96

    Mayum Kani / El ro

    Javier Heraud

    (Fredy Roncallapa runasimiman1978 watapitiqrasqan1)

    1 Kayqa qillqaqa paqarirqataq : Runa 3. Revista del INC, 1978 watakunapim.

  • Lloqllakamuni,

    Qaynapas kunampas

    Chakakuna arkunkunapi

    Kanchayta kutichichkaptin

    Uraykuni.

    2

    Mayum kani,

    Mayu,

    Tutamantapi chuya mayu.

    Wakin timpuqa

    Llamputaq

    Allinllataq. Allin

    wiachiq waykukunantan

    sumaqllata

    puririni,

    waranqa waranqa kuti

    uywakunata

    sumaq runakunata

    yakuyta upyachini.

    Punchawnimpitaq

    Warmakuna oqaman

    Qamunku,

    Tutampiataq

    Katataq waynakuna

    awinkuta

    Javier Heraud

    90 / ISQUN CHUNKA

  • awiyki samarichinku,

    Alma kaq yakuykunapa

    Llantusqa chuyaynimpi

    Rikrankuta tuichistin.

    3

    Mayun kani.

    Wakin timpu

    ataq piataq

    Sinchitaq kani.

    Nitaq kawsaymanta

    Nitaq wauymanta

    Ayqekunichu.

    Manchay paqchakunanta

    Uraykuni,

    Piaywan cheqniywan

    Lloqllakuni.

    utu utunankama

    Astawan astawan

    Rumikunata takani.

    Uywakuna ayqekun,

    Ayqespa ayqekunku

    Pampakunaman poqchiykuptiy,

    Qatakunapi

    utu rumikunata

    tarpuykuptiy,

    Mayum Kani / El ro

    ISQUN CHUNKA HUKNIYUQ / 91

  • Wasikunata qorakunatapas

    Poqchiykuptiy,

    Sonqonkunawan punkukunata

    Sonqonkunawan werpukunatapas

    Poqchiptiy.

    4

    Hinaspammi astawanraq

    Lloqllakuni.

    Chaymi sunqukunaman

    Chayayta atini,

    Chaymi yawarninkumanta

    Hapiyta atini,

    chaymi ukunkunata

    qawayta atni.

    Fiakuyniytaq

    Hawkayakun,

    ataq sacha kayman

    Tiqrakuni,

    ataq sacha hina

    Kaqlla kani,

    ataq rumi hina

    Mana kichkayoq rosas hina

    Upallakuni.

    Javier Heraud

    92 / ISQUN CHUNKA ISKAYNIYUQ

  • 5

    Mayun kani.

    Kusikuypa mana tukuq

    Mayu. am kay

    Kaykunapi puyukunata

    Musiachkani,

    am wayrata

    Uyaypi musiachkani;

    Orqokunanta mayukunanta

    Qocha pampakunanta

    Puriyniytaq

    Mana tukukuq tiqrakun.

    6

    mayu patakunanta pureq mayum kani,

    sachataq chakisqa rumitaq

    mayu patakunta pureq mayum kani,

    punkutaq kichasqa sonqutaq

    qorakunanta pureq mayum kani,

    waytataq rutusqa rosastaq

    kallikunanta pureq mayum kani

    kay pachataq chapusqa hanaq pachataq

    oroqokunanta pureq mayum kani,

    ranrataq kaisqa kachitaq

    wasikunanta pureq mayum kani,

    Mayum Kani / El ro

    ISQUN CHUNKA KIMSAYUQ / 93

  • mesataq warkusqa tiyanataq

    runakunapa ukuninta pureq mayun kani,

    sacha frutas

    rosas rumi

    mesa sonqo

    kutichisqa punku

    kutichisqa sonqo.

    7

    Chawpi punchawpaq

    Qaru warmikunapaqpas

    Takiq mayuun kani,

    Pantiwnninkupa

    Qayllampi takiq,

    Willka yakukunaman

    Uyan tikrachiq

    8

    Tutayasqa mayum kani.

    an uku uku waykunanta

    Uraykuchkani,

    Qonqasqa

    Mana reqsina

    Uchuy llaqtakunanta,

    Bitrinankupi achkallaa

    Runakunayoq llaqtakunanta

    Javier Heraud

    94 / ISQUN CHUNKA TAWAYUQ

  • Uraykuchkania.

    Mayum kani.

    am pampakunanta

    Puririchkani,

    Urpitu huntallaa

    Kinraynikunapi

    Sachakuna kachkan.

    Sachakunaqa

    Mayuwan takin

    Mayukunaataq makiykunawan

    Takiylla takin.

    9

    Lamar qochakunaman

    Chayanay timpuqa

    Kanqaam,

    Chaymi

    Chuya yakuykunata

    Putka yakunkunawan

    Chapunay kanqa,

    Kanchariq takiyta

    Tutamantapi

    Punchaw punchaw

    Upallachinay kanqa,

    Lamar qochapi awiykunata

    Mayum Kani / El ro

    ISQUN CHUNKA PICHQAYUQ / 95

  • Chuyachinay kanqa.

    Chayanqam chay punchaw.

    Hinaspan

    Hatunkaray qochakunapiqa

    Manaam poqoq chakraykunata

    Rikusaqchu,

    Qomer sachaykunata

    Manaa rikusaqchu,

    Ichpa wayrayta,

    Chuyaq hanaq pachayta,

    Putka qochayta,

    Intiyta

    Puyukunatapas ni

    Imatapas rikusaqchu:

    Hatunkaray anqas

    Hanaq pachallatam.

    Hinaspam

    Lliw tukuy imapas

    Yaku pampaman tikranqa;

    Chaypim takiypas harawiypas

    Uraykuq uchuy mayullam kanqa

    Llipipiq musuq wakuykunapi

    Tasnusqa musuq yakuykunaypi

    Tinkunampaq uraykuq

    Qatun mayukuna.

    Javier Heraud

    96 / ISQUN CHUNKA SUQTAYUQ

  • UTARI quchamanta

    Intipa kanchariynin

    Kusikuspa hatarimuchkanam

    Umanchikpi mastarikunanpaq

    TRANKA ankunapi

    Musuq wayrakunahina

    Kuyakuyniy aywirikuspa

    kuyurimuchkanam.

    KARACHA urqukunapi

    Manchay, manchay illapa

    Llipipiyastin rumiman aypachkam

    Runamasiykunatapas sipispa

    Ayqikuchkanam.

    YANAMA qawayninpim

    Llapa musquyniykum

    Chirimanta wauna

    Mana pipas musiyasqa.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 97 99

    SAUJINA

    Kuyakusqay allpallay

  • Kunan watatapuni, turichay

    Ancha rapranchikta uqarispa

    Llaqtanchikta ripukusun.

    Kunan killatam, turichay

    Mana chakinchikta samarispa

    Utqaylla pasasun.

    Kunan punchawllam, turichay

    Chinkaq kallpanchikkunata quurispa

    Llaqtanchikman chayananchik

    Kunanchallam, turichay

    awi wiqinchikta pichanakuspa

    Sunqu rurun llaqtanchikta

    Mana qawayta atisunchu.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Mana piniyuq

    98 / ISQUN CHUNKA PUSAQNIYUQ

  • Sacha kichkapi

    Qasa patapi

    Suyachkaraykim

    Imakunata musiyaspay

    Hatarimurqani

    Wayrata uyarispay

    Ripukurqani

    Yana llampu

    Ranra ampi

    Wayrahina taqrachakuqpi

    Ripuyta munayman

    Qanman utqay utqay chayanaypaq

    Hanan urqumanta

    Yawar chakichaywan

    Laqakuspay hamuchkaraniam

    awiyki qawanayrayku

    Makiyki qapinayrayku

    Atuqpa Sunqu rurun

    Ranra anpi

    ISQUN CHUNKA ISQUNNIYUQ / 99

  • rrupay jina miqjuyqun llanttuqunata

    pakariyninmanta pacha

    paymi qarqan runaqunaj yawarnenka

    AWIN CHCHIRMIYQUNANPAJJCHARI

    teofanoj qutimunkaa!

    (aqu! aqu! tata! tatata!)

    musoj runa jamunqaa

    (mama! mama! atha! atha! )

    cusi samin kqawayqunka

    tariqunkatajj manaskanta

    yuyarenkatajj wakaskanta

    qusiquspatajj wakanka

    ttisqo ttisqo liso majjta

    tatan qusichejj jamunqaa!

    sumajta takiriquspa

    mamantataj sonkochayqunka

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 101 106

    INOCENCIO MAMANI

    Teofanoj Qutimunka1

    (a Jos G. Cosio)

    1 Kay harawiqa rikurimurqa : Boletn Titikaka, 1928, n.- 19, p. 2.

  • rupayhina miquykun llantukunata

    pakariyninmanta pacha

    paymi karqan runakunaq yawarninqa

    AWIN CHIRMIYKUNANPAQCHAS

    teofanoq kutimunqaa!

    (aku! aku! tata! tatata!)

    musuq runa hamunqaa

    (mama! mama! ata! ata! )

    kusisamin qawaykunqa

    tarikunqataq munasqanta

    yuyarinqataq waqasqanta

    kusikuspataq waqanqa

    tiqsu tiqsu lisu maqta

    taytan kusichiq hamunqaa!

    sumaqta takirukuspa

    mamantataq sunquchaykunqa

    Atuqpa Chupan Riwista

    Teofanoq kutimunqa2

    (a Jos G. Cosio)

    102 / PACHAK ISKAYNIYUQ

    2 Kay harawitaqa chanka runasimiman Yuly Tacas riwistanchikpa allichasqa.

  • Chaupi kochamna walsata tankayquskiarkayqo

    llojjsimun jatun kochajj sonkonmamanta

    wakkanaj wakaynin okayqu turipajj.

    aopajjnejjta astawan kahwariyqu

    tuta ppampan chimpa orkoqunatapas.

    Ttutura chaupimanta aywirkon schkha

    waw...4 chaupi tuta kollorqunapas.

    Ripurkoanqu wakanqu kati kati purinqu.

    Q.. ppunchayri yupa chiri kaynan kasa wayra

    muyun jinantin sacchaqunatapas tusuchispa.

    Altupi rikjurin ojj yana anqa sapa

    kahwajjtin yanayan astawaan tutayan ankunapipas

    yachaynijojj jatun maestrojj chinkasqanmanta

    tuquy wakasunchis. Runa masiyquna wuake panaykuna

    yana ppachata churayququspan,

    allkoquna jina aullaspa puriyqachasunchis

    Maestronchispajj uyanta llipfipichissunchis Inti kkanchayta jina.

    Atuqpa Sunqu rurun

    Yachaynyojj jatun maestruyman3

    PACHAK KIMSAYNIYUQ / 103

    3 Kayqa paqarirqa: Boletn Titikaka, 1930, n 34, p. 4. (Kay harawipa rakinkunaqa Yuly Tacas ruwasqanmi)

    4 Kaynata churaniku edicin faksimilarpi mana allinta qawakuptin.

  • Ari waun Jos Qarlos Mariategi- payta yuyariyqu wakayqu

    kanmi kkancharkanki Tawantin Suyojj sutimpi

    yachayniykiri tuquy pachantimpin masttariqun wauykaykitajj mippuchupan.

    Kanrayqu Orko- pata yana ppachapi.

    Ruraskaykiri ojj mujjo jinan miranka

    sutiykitajjmi mana kunkay qanka

    tukuy sutiykiri rejjsepajj sonkompi kellkaskanqanka,

    okatajj tuta ppunchay sutiykita wakaychasajj sonkoypi.

    Atuqpa Chupan Riwista

    104 / PACHAK TAWAYUQ

  • Chawpi quchamana walsata tanqaykusqayku

    lluqsimun hatun quchaq sunqunmanta

    waqanaq waqaynin uqayku wawqipaq.

    awpaqniqta astawan qawariyku

    tuta pampam chimpa urqukunatapas.

    Tutura chawpimanta aywinkun schukha

    wawansi chawpi tuta quyllurkunapas.

    Rikurquwanku waqanku kati kati purinku

    Kay punchayri yupa chiri kaynan qasa wayra

    muyun hinantin sachakunatapas tusuchispa.

    Altupi rikurin huk yana anqa sapa

    qawaptin yanayan astawan tutayan ankunapipas

    yachayniyuq hatun mayistruyman chinkasqanmanta

    tukuy waqasunchis. Runamasiykuna wawqipaykuna

    yana pachata churaykukuspan,

    allqukuna hina awllaspa puriykachasunchis

    mayistrunchispaq uyanta llipipyaychisunchis Inti kanchayta hina.

    Atuqpa Sunqu rurun

    Yachayniyuq hatun mayistruyman5

    PACHAK PICHQAYUQ / 105

    5 Kay harawitaqa chanka runasimiman Yuly Tacas riwistanchikpa allichasqa.

  • Ar, waun Jos Karlos Mariategui payta yuyariyku wakayku

    qanmi kancharqanki Tawantin Suyuq sutimpi

    yachayniykiri tukuy pachantimpin mastarikun wausqaykitaq mippuchupan.

    Qanrayku urqu-pata yana pachapi.

    Rurasqaykiri huk musuq hinan miranqa

    sutiykitaqmi mana qunqay kanqa

    tukuy sutiyki riqsiqpaq sunqumpi qillqasqan kanqa,

    uqataq tutapunchay sutiykita waqaychasaq sunquypi.

    Atuqpa Chupan Riwista

    106 / PACHAK SUQTAYUQ

  • Huaraqo llaqtaqa uchuychallam. Chaypi awlitaypa wasin kara. Achka killam warma

    kaspay paywan tiyarani, vacacionispi. Huaraqo chimpampi Huarquisa kachkan,

    chaypim milagroso taytacha kachkan, agostopi fiestayoq. Uq kuti Huarkisapa

    ladumpi supayta qaqaparusqa, cuchillo kuchusqan hina. Hinaspa awlitay nin

    mamacha Marias chay llaqtanta pasachkaptin mana pipas mikuchirqachu, chaysi

    qaqa qaqaparun nispa.

    Chaymi un tuta an Chalhuankapia kachkaptiy Chuquingamanta puente

    colganteta chimpanay karqa. Manaraq chimpayta qallarichkatiy un payacha

    rikuramun, chakata chimpaykachiwaq nispa. Tumpata mancharini. Chimpachinitaq.

    Makin chirillaa kachkara. Chikachallata riman.

    Chalhuancaman chayaykuptiyku maypiraq payaqa. Maynintaraq chinkarun,

    ikutaylla. Manan rikuranichu. Chayta yuyarispa kunankama llumpayta manchakuni.

    Icha chay payachaqa kinkin wauychu karqa. Icha payqa kikin mamacha

    karqa llaqtan llaqan mikunata maskakustin.

    Ima llaqtakunapiraq astawan qaqarun mamakucha purichakuchkaptin.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, p. 107

    Puriq payachamanta

    Fredy Roncalla

  • ATUQPA SIMIN

  • Huancavelica llaqtapim kay harawi ruwaqqa

    paqarirqa, waranqa isqun pachak pichka chunka

    isqunniyuq [1959] watapi. Payqa mayistriyata

    Literatura Peruana y Latinoamericanapi Universidad

    Nacional Mayor de San Marcospi hurqunanpaq

    ruwarqa Categoras andinas para una aproximacin

    al willakuy/ Umallanchikpi kaqkuna (Seres imaginarios del mundo andino). Kayta

    ruwaspa Primer puesto en el IV Concurso Nacional de Tesis de Posgrado, de

    Maestra y Doctorado (2010) ganakurqa. Kunan punchawkunapiqa Lengua y

    Literaturatam yachachin.

    Kay liwruqa kunan watapim paqarimun. Hinaspanmi liyista tukuspa

    qawanchik imayna harawi-rimaq kay harawikunapi musiyayninta

    rikchayninkunatapas kimsa rakikunapi rikuchiwanchik.

    Chaynaspa harawiqninchikqa, qallariq rakipi "Homenaje a Padre en tres

    imgenes breves" sutichasqam taytanpa musiyayninkunata niykamun,

    chaymantapas imayna chay musiyayninkuna kawsayninpi uturisqantapas

    rikurichinmi. Kaymanta harawi-rimaq rimayta munaspa Jos Mariawan

    taytanchikkunata Egipto llaqtamanta kutimusqanta taytanpa llaqtanman

    kutimuyninwan tupachiykun.

    Hinaspanmi, harawiqninchikqa umanman taytanpa kawsayninkunata

    kutichimun. Kaymanta rimawanchik imayna taytaqa makihina harawipi rikurimun,

    ancha kaypankunawan llaqtanta saqispa runapa hatun llaqtanman llapa

    musquyninkunata apakuspan chayarqa. Chayraykum harawi-rimaq paqariq

    llaqtanta umallanpi qawananpaq taytanta uyaychaykun.

    Chawpi rakiataqmi Los hijos de Babel sutichasqa. Kaypim harawi-rimaq

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 111 - 112

    LANDEO, Pablo. Los hijos de Babel. 1era. Ed.

    Lima: Pakarina Ediciones, 2011.

  • rikuchiwanchik imayna runamasinchikkuna rikukunku chay runapa hatun

    llaqtakunapi. Chaymanta supay pachatahina kay llaqtata rikurichin. Kaypim

    harawiqninchikqa pachatikrayhina kawsakun muyuriyninta qawaykachaspa,

    chayraykum Rimaq mayuta (Ro Rmac), chakata, trinista, Estacin de

    Desamparadostapas qawaykuspa takiykum.

    Hinaspa hatun llaqtapa animanta supay pachapi yachaspahina rikurichin.

    Chaypim harawiqninchik awparunamasinkunaman willakuyninta yuyayrin,

    chaymanta mana chinki allquchan kaptin llakikum imanasqa? Runapa pachapiqa

    chay allquchakuna maqtasuta michakun supaywan mana duwiunta

    mikunanpaqrayku. Kayta yuyaspa llaqtanmanta llakikun ichaqa manam wakcha

    runahina payqa musiyakum aswanmi chay runapa llaqtankunapi musuqmanta

    hatarichin kawsayninta ichaqa paqarimusqan llaqtanta mana qunqaspa.

    Chayraykum sunqu rurunpi mana llakillachu kan ichaqa kusikuykunapas

    rikurimunku.

    Tukuq rakipiataqmi, El almuerzo desnudo sutichasqa. Kaypim

    hukllanchan llaqtakunata huk hatun pachallapihina. Harawi-rimaqqa chawpi supay

    pachapihina puririykun, kaymanta qawanchik imayna chay runapa wirpunqa

    chaskin llapa huk runa llaqtanpi yachakusqanta, chaymanta chay manchay hatun

    llaptapi llakikun mana chinki allquchan kaptinraykun.

    Kay harawikunataqa liyinapunim, ancha chaninchasqa kaninrayku. Kaypim

    imayna huk runapa llaqtanpi runamasinchikkunapa musiyayninta, musuqmanta

    ruwasqa kawsayninkunatapas rikurichimun ichaqa chay runa llaqtanpi mana

    qunqankuchu paqariq llaqtankuta, awpa willakuykunatapas umallankupim

    yachakun. (Yuly Tacas)

    Atuqpa simin

    112 / PACHAK CHUNKA ISKAYNIYUQ

  • Ua warma kayninchikmanta runasimi

    rimaqkunapaqqa, chaymanta kastillasimipi liyiytapas

    qillqaytapas yachaqkunapaqqa, ayllunchikkunapa

    takikuyninkunata yuyaqkunapaqqa sinchi kusikuyllam

    Escritura Quechua en el Per1 qillqasqa maytupa,

    suyunchikpi paqarimusqanta. Imanasqataq uqanchik allin awiyuqkuna, pisi pisilla

    awiyuqkunapas kusikullanchik chaymanta rimaykusunchik.

    Tawantinsuyu pachaman ispaakuna manaraq chayamuchkaptinku

    runasiminchikqa qillqakunawan mana takyachisqam karqa. Paykunam qillqayuq

    siminta apamustin chayamurqaku, hinaspam qillqaq siminkuwan runasiminchikta

    takyachirqaku. Chay pachakunamantam pisi pisillamantapas runasimipi qillqayqa

    qallarirqa. Imaynanpitaq, pikunataq chay pachamanta kunan pachakama runasimipi

    qillqayta wiachirqaku, ima qillqasqa maytukunataq aswan allin karqa

    runasiminchik mastarikunanpaq? Chay punimantam Julio Noriega wawqinchik

    liwrunpa kimsa rakinpi hamutaykun.

    Qallariq rakipi riman imayna alfabitu latinuman runasiminchik watasqankuta.

    Kay wataqkunataqa ibangilisadur, katekista, duktriniru sutikunawanmi riqsinchik,

    chaymi lexikun utaq wukabulariyu nisqanchik maytukunapi imaymana simikunata

    qillqasqapi churarqaku. Manam riki Tawantinsuyupa yuyayninkunata, awpa

    runankunapa imaymana kawsakuyninkunata, willkakunapi, pachamamapi iispanku

    muchayninkunata utaq imaymana willakuyninkunata, takikuyninkunata

    yuyarinapaqchu kay runasimipi qillqakunaqa paqarimurqa.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 113 - 115

    NORIEGA BERNUY, Julio E. Escritura

    Quechua en el Per. Lima, Universidad

    Nacional Mayor de San Marcos, Facultad de

    Letras y Ciencias Humanas; Pakarina

    Ediciones, 2011.

    1 Qillqaqpa nisqanpihina Escritura Quechua en el Per liwruqa awpapiraqmi paqarimurqa Buscando una tradicin potica quechua en el Per (1995) sutinwan, Universidad de Miami nisqanpi.

  • Aswanmi karqa llapa nisqanchikkuna sapinmanta chutaspa

    qulluchinankupaq, llapa indiyukuna Taytachapa Sutinman watasqa kanankupaq,

    Tawantinsuyupachapi llapa imapas qunqasqa kananpaq. Runasiminchikqa qillqata

    riqsirquspanpas manay kastillasimihina aswan allin yupaychasqachu karqa.

    Noriegaqa kaypim hamutaykun Fray Domingo de Santo Thomaspa

    Lexikunninmanta, Diego Gonzlez Holguinpa Wukabulariyunmanta. Kay

    diksiyunaryukunamantam Noriegaqa nin: Son, en el caso de los vocabularios, el

    registro experimental, intuitivo, de las voces quechuas recopiladas empricamente

    y adaptadas -previa depuracin- en forma muy imperfecta a la escritura (:39).

    Chaymantaqa Konsiliyukuna nisqanchikmantapas qatiykachin: Celosos y

    temerosos de la persistencia de algn rastro de la memoria indgena en la

    evangelizacin, ordenaron la extirpacin y destruccin total de los quipus dentro

    del territorio andino. Con similar empeo, vehemencia y determinacin,

    fomentaron la destruccin selectiva de ciertas manifestaciones artsticas

    indgenas. (:39-40) Tayta Diyuspi iiy qallariyqa awpa runakunapa ancha

    llakikuyllanmi, waqayllanmi karqa, chinkasqapachapihina tiyayllam. Kay rakipitaqmi

    tarinchik qichwasimikunata kastillasimiman imayna tikraykuna kasqanmanta,

    simipura allin mana allin tinkuchisqa kasqamanta, imayna runasimipi kamachiq

    liwrukunamantapas qillqanapaq.

    Chawpi rakiqa riman runasimipi willakuykuna, harawikuna utaq litiratura

    qichwa nisqanchik paqarimusqanmanta. Manam uqanchikpunichu

    litiraturanchikmantaq qillqarqanchikchu, ninmi Noriegaqa. Istrangirukunam, aswan

    allin runasimi riqsiyninkuwan, paqarichimurqaku: La literatura quechua en el

    ambiente acadmico es un eco que renace con el impacto que causaron en el

    Per los trabajos de prestigiosos quechuistas extranjeros como Tschudi, Markham

    y Middendorf. (:63) Pirwanistakuna ninchikmi paykunata, suyunchikkunapi

    purillaspanku qawasqankumanta liwrukunapi, riwistakunapi paqarichisqankumanta.

    Noriegaqa yapaykunraqmi nisqanchikmanta: Su mrito consiste en haber

    difundido restos de una literatura incaica silenciada, raros manuscritos y canciones

    recopiladas de la poca de sus viajes, textos que en el olvido formaban ya un

    corpus evidente e innegable. (:63) Kay llamkaykunapiqa manaraqmi

    indiyukunapuniraqchu rimanku. Mana simiyuqchu uqapa kani utaqchu upa

    Atuqpa simin

    114 / PACHAK CHUNKA TAWAYUQ

  • wawallaraq sutiypi rimanaykipaq? nichwanmi kunanpachapiqa sichus

    manariqsisqanchik runakuna sutinchikpi rimayta munaptinqa. Taytachapa simin

    mastarichiqkunam; harawiqkunam, yachaysapa mistikunallaraqmi runakunapa

    sutinpi rimaspa qichwa simipi qillqarqaku, qipataam indiyukunaqa, paykunapa

    churinkunapas awinkuta allinta kichariykuspanku, Limahina hatun llaqtakunaman

    mitmaykamuspanku ayllunkunamanta rimayta qallariykunku, takikunatapas,

    harawikunatapas llakillapaq simillankupi awayta qallarinku, chay harawinkunapi

    huk kaqkunaqa pachakutiymantapas, pachatikraymantapas rimankum.

    Escritura Quechua en el Per liwrupi chiqa taripayqa chayan waranqa

    isqunpachak isqunchunka iskayniyuq watakamallam. Chaymi tukuq rakiyninpi

    riman nisqanchik pachakama harawikuna qillqasqamanta. Qallarin awpa

    qillqaqninchikkunamanta, kronista sutichasqakunamanta, chaypachakunamanta

    kunanpachakama qawaykachiwanchik hatun llaqtakunapi mitmaq runakuna

    musuqmanta imayna sapichakusqankumanta, allin umayniyuq kasqankumanta,

    ichaqa ayllunkupi apu wamaninkunata mana qunqaspa takinkuta, llakikuyninkuta,

    yuya yuyarisparaq. Imayman kunan pachakamapuni harawikuna kasqanmantaqa

    manam rimanachu. Kunan watakunapiqa allin harawiqkunam riki

    lluqsiykamuchkanku, liwrukunapas paqariykamuchkan. Ichay Julio Noriega

    wayqinchikqa chaykunamantapas hamutaykunmanraq lirpupihina llapantinmanta

    qawarikuykuspanchik hukllayllasqanhina llamkaykunanchikpaq. Chaynananta

    suyaykuspanchik saminchaykusun kay qillqasqa maytuta. Wawqinchik Juliyoataq

    apunchikkunapa kallpanwan kallpanchakuspa musuq hamutaykunata

    paqarichimuchun. (Pablo Landeo)

    Atuqpa simin

    PACHAK CHUNKA PICHQAYUQ / 115

  • May pachapipas takikunaqa runakunawan

    hukllayllasqam. awpa suyunchikpa

    takikuyninkunaqa manam tiyaykuspa

    uyarinapaqchu karqa. Takinchikkunaqa

    kunanpachakamapas llamkaysiwanchikmi.

    Tarpuykunata, kawsaykuna hallmayta, mallkikunapa rurun pallayta, uywanchikkuna

    michiytapas yanapawanchikmi. Takinchikkunaqa apukunata, pachamamanchikta

    riqsipakuytaqmi. Rawraq ankunapi purikuyninchiktapas utqayllachiqmi. Chayna

    kaspanpas ispaakuna chayamusqan pachakunamanta takinchikkunaqa wauy-

    kawsay qatiykachasqa karqa; chaymi extirpacin de idolatras nisqanchikwan

    awpa takinchikkunataqa sapinmanta qulluchiyta munarqaku. Indiyukunaqa

    takinkunawanmi supaykunata, hintilkunata wakakunatapas muchanku., nispam

    ibangilisadurkunaqa runakunapa sunqunpi takikunata chutaykacharqaku.

    Ispaakunaqa awsa kayninkuwan manay riqsirqakuchu takinchikkunapa ima

    llamkaykunapipas kallpanta.

    Kunan pachakamaqa imaymanata akaristinpas yawarninchikta

    ispaakunapa yawarninyan tinkuykachispa kawsakuyta yachanchikam.

    Chayninpipas ayllunchikkunapa yuyayninpi kanraqmi pisi pisillapas awpa

    takichakuna. Kanmi harawi takinchikkuna, qachwa takinchikkuna, uywakunapaq

    takinchikkunapas. Takinchikkunata sapapunchaw takiykuptinchikqa, tusuykuptin-

    chikqa manay ima supaypas qulluchinqaachu.

    Killa lluqsimunpi chunka kimsayuq takikuna uyariyqa pachamamanchikpa

    takikuyninta uyariykuymi, ayllunchikkunata yuyariymi, musuqmanta paqarispa

    yupinchikkunata huqariymi. Kay diskopim yuyayninchik panchirin awpa

    siminchikwan yupaychasqa. Sylvia Falcnqa pitaq?, imanasqataq takikuyninqa

    pachamamapa sunqunmantahina lluqsimun?, nispach payta mana riqsiqkunaqa

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 117 - 119

    FALCN, Sylvia. Killa lluqsimun /

    Cuando sale la luna. Disko

    kompaktu (CD) Lima, 2007.

  • tapukunku. Payqa Universidad San Marcospim umachakurqa antropologiapi,

    chaymi tayta-mamanpaq diskopi riqsipakuypipas nin: a mis padres, sortilegio

    mgico de mi cultura, cuyo amor inexhausto habr de platear por siempre el andar

    incansable de mi voz, ro adentro, hacia el corazn perpetuo de la madre tierra.

    Qawasqanchikpihina, Sylviaqa yachanmi mayman takikuynin risqanta, chaymi

    ayllukunapa yuyayninta mana qunqanchu, aswan yupaychaykuspa llanllarichin

    llapantin pachapaq. Pachamamapa mana puchukaq sunqunman takikunawan

    chayayqa tradicin nisqanchikwan tinkuchispa rimaymi. Falcnpa takikuyninpiqa

    tinkuntaqmi awpa kaywan kunanpachapi musuqkay. Rimasqanchikmantam

    Octavio Paz nin: Lo viejo de milenios tambin puede acceder a la modernidad:

    basta con que se presente como negacin de la tradicin y que nos proponga otra.

    Ungido por los mismos poderes polmicos que lo nuevo, lo antiqusimo no es un

    pasado: es un comienzo. La pasin contradictoria lo resucita, lo anima y lo

    convierte en nuestro contemporneo.1 Killa lluqsimunpi takikuna huusqaqa

    kaynam. Mawkayasqahina awpa yuyaykunam pukiyukunapi chuyay chuyay

    yakuhina musuqyachisqa puqtimun. Apuwamanikunapa, llapantin mayukunapa

    kallpanwan kallpanchakun tawantin pachaman chayananpaq.

    Tayta Inti, mama Killa, apu Qarwarasu, apu Salqantay, apu Pariaqaqa,

    Qurpuna llaqta, Chuqlluqucha yaku, Apurimaq mayu, chiwanway waytachakuna,

    kunturkuna, kukulikuna, Saramama, Aqsumama, hancha muchasqa Pachamama,

    tayta Arguedas, uqallayhina mitmaq runamasiykuna, qamkunaraykum Killa

    lluqsimun diskoqa. (Atuqpa Chupan ruwaqkuna)

    Atuqpa simin

    118 / PACHAK CHUNKA PUSAQNIYUQ

    1 Octavio Paz. Los hijos del limo / Vuelta. Editorial Oveja negra, Colombia, 1985.

  • Runasiminchik llanllarichiypiqa, ayllunchikkunapa

    yuyaynin takiachiypiqa, hancha yupaychasqanchik

    Qusqupipas Apurimaqpipas kachkanikum, tutatapas

    punchawyachispaykum llamkaykuchkaniku.

    Nisqaypihinay Qusqupi qaninpa killakunapiraq

    paqarimun Noqanchis / lliwpaq revistanchis. Kay

    riwistam runasimillapi riqsiykachiwanchik llapa qusqurana wawqinchikunapa

    llamkayninta, imayna haykayna tiyakuyninkuta. Kachkanmi Tapukuyta

    Umalliqman, chaypim Luis Florez Garca, Qusqu Umalliqta Noqanchispa

    tapukuqnin tapuykarin runasiminchikmanta, imakunapi Alcalde llamkasqanmanta.

    Tapukuyta pisillatapas kaypi liyiykusun:

    Imanaqtinmi runasiminchista rimananchis?

    Noqanchis rayku. Hamawtanchis yachachisqan hina, wawanchiskuna rayku.

    Allinta qhawakuspa reqsikunanchispaq, kawsananchispaq, tiyananchispaq,

    purinanchispaq, atn llaqtanchis kananpaq teqsimuyuntinpi, runasiminchista

    rimananchis.

    Per suyunchispi Estadonchis: Imatam ruwanan runa simi, huk

    rimaykunapas mana chinkananpaq?

    Per suyunchispi kashana Academia Mayor de la Lengua Quechua, manay

    Academiallachu tanqapakunan, huk kallpallawanmi Estado lliw umalliqkunantin

    (presidente, ministrokuna, congresistakuna, alcaldekuna ima) noqanchispiwan

    khuska astawan ruwananchis kay Programa de Gobierno Ley hina

    chaninchakunanpaq, huntakunanpaq1.

    Atuqpa Chupan Riwista

    Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 119 - 121

    Noqanchis: lliwpaq revistanchis. Per

    (Cusco), mayo 2011/ Likaykuy. Andahuaylas,

    Ao 1 N 02, Julio 2011.

    1 Marco A., Vega Cuba; Luis Flores Garca. Tapukuyta Umalliqman, Nuqanchispi. Cusco, Per. Mayo, 2011. pp. 2-3.

  • Noqanchispi qusquruna wawqinchikkunaqa (irqichantinkuna,

    sipasnintinkuna, waynantinkuna, payachantinkuna, machuchantinkunapas, miski

    asiriyllankuwanmi ritratukunapipas kachkanku. Achalawya!, nispa

    munapakunapqahina.

    Awanqaypi, tayta Arguedasmanta hatun

    rimanakuypiataqmi, ayamarqay killa tukuyllapi

    Likaykuy -Primer Peridico Bilinge- sutiyuqta

    riqsirqani. Kay piriyudikuqa Antawaylaspi

    paqarimuqmi. Runasimipi qillqakunaqa kastillasi-

    miman tikrachisqan. Kanmi runasiminchik

    llanllarinanpaq qillqakuna, tapukuykuna, sapa

    punchaw kawsakuyninchikmanta qillqakunapas,

    willakuykunapas, miski mikunakuna ruwana-

    paqpas, watuchiykunapas, warawikunapas.

    Hamutayta churaykusaq qawaykunanchikpaq:

    uqanchikpam Qichwaqa. Astawan Llanllarichisun!2 hamutayta,

    churaykusaq:

    Per suyunchikpi awpamanta pacha qapaq yachayninchikkuna kasqanta

    lliwmi yachanchik, qawa kawsaykunawan sarusqa, chiqnisqa kachakaspa,

    sunchik ukupim pak pakyan, awpa ayllunchikkunapa kawsaynin

    saqiwasqanchik.

    Chay awpa kikinchikpa qapaq kawsaykunapa hukaqninmi qichwa simi

    rimaykuna, inkakunapa aqwapaqnin kawsaq runakuna chaynataq inkakunapas

    allin allinta riqsirqaku. Inkakunawanmi aswanqa hatunman kallpanchasqa

    karqa, paykunataqmi sallqakunawan, apukunawan, pachamamapa hawanpi

    tukuy ima kawsaq ayllukunawan rimaykanakuspa allin llamkaykunata

    qispichirqaku. Hinaspapas, achka allpapi tiyaq ayllukunatam paykunaqa

    kawsayninman iichirqaku hinallataqmi lliw runakunapaq qichwa simi rimayta

    mastarirqaku.

    Atuqpa simin

    120 / PACHAK ISKAY CHUNKA

    2 Cleof, Prado Huamn; uqanchikpam Qichwaqa Aswan Llanllarichisun!. En: Likaykuy. Ao 1 No 02, Andahuaylas, Julio 2011.

  • Espaakunapa chayamusqanmanta pacha, huk kawsaykunam iichisqa,

    chullalla simita lliwman mastarispa hinallataq awpa kawsaykunata, awpa

    rimaykunataq chinkachispa kachkaptinkupas, qichwa simi rimayqa allpayuq

    ayllukunapa sunqunmantam paqarimun miski rimayninwan, llampu

    rimayninwan, mana pinqarikuspa allin qispichisqa rimaykunawan. Chaymi

    ichaqa mana qipanchaspa allinta kallpanchaspa mastarinanchik kikinchikpa kaq

    yachaykunata manataq saruchikuspa nitaq hukpa kaqninman qapipakuspa.

    Junio killapi iskay chunka kimsayuq punchawpi, Kawsachun Wiaypaq Qichwa

    Siminchik!

    Kaymi Cleof Prado Huamn paninchikpa simin. Kaymi warmikunapa simin.

    Kunan punchawkunapiqa warmipas qaripas allintaan awinchikta

    kichaparqunchik. Manaan manchakunchikchu nitaq pinqakunchikchu

    ayllunchikkunapa siminwan rimayta.

    Atuqpa Chupan Riwistamanta wakiqnin atuqmasinchikkunapaq hancha

    kuyakuyllanchik, riqsipakuyninchikpas. (Atuqpa Chupan ruwaqkuna)

    Kanqay hatun punchaw llapanchikmanta huunakuspanchik rimanakunapaq!

    Paniykuna, wawqiykuna, chaypachakama.

    Atuqpa simin

    PACHAK ISKAY CHUNKA HUKNIYUQ / 121

  • Sophie Baillon

    Sophie Baillonqa Francia llaqtamantam. Survival Internationalpi responsable de la

    comunicacinmantam Paris llaqtapi llamkapakun. Survival International nisqaqa

    tiqsimuyuntinpi comunidades indgenaskunamanmi sayapakun (www.survival.es).

    Hinaspapas Sophie Baillonqa Instituto Nacional de Lenguas y Civilizaciones

    Orientalespim (INALCO) tawa wataa runasimita istudyachkan.

    Gloria Cceres

    Gloria Felicia Cceres Vargasqa Colta, Ayacucho llaqtamantam. Payqa isqun

    chunka watakunamantaraq runasimita Universidad Nacional de Educacin

    Enrique Guzmn y Valle [La cantuta riqsisqapi] yachachirqa, chaymanta Instituto

    Nacional de Lenguas y Civilizaciones Orientalespin (INALCO, Pars - Francia)

    runasimita yachachirqataq. Hinaspanmi liwrunkunata Munakuwaptiykiqa (Si t me

    quisieras), Wiay Suyasqayki huk Willaykunapas (Te esperar siempre y otros

    relatos), etc., paqarichirqa. Kay watapiataq Jos Mara Arguedaspa

    kuwintunkuna: Warma kuyay y otros relatos runa simiman tikrarqamun.

    Josphine Castaing

    Josphine Castaingqa Francia llaqtamantam. Ingeniero electronicomantam Paris

    llaqtapi llamkapakun. Hinaspapas Instituto Nacional de Lenguas y Civilizaciones

    Orientalespim (INALCO) runasimita tawa wataa istudyachkan.

    QILLQAQKUNAMANTA

  • Edwin Chillcce

    Edwin Chillcce Canalesqa Huancapi, Ayacucho llaqtapim paqarimurqa. Literatura

    yachananpaq Universidad Nacional Federico Villarrealman yaykurqa. Hinaspanmi

    riwista de crtica literaria Nudos y Laberintos sutiyuqpi co-director karqa. Kunan

    punchawkunapiqa Secretario General del Ayllu tutapi qillqaqkunapa kanmi,

    chaymantapas mayestriyata Literatura Peruna y Latinoamericana en la UNMSM

    yachaywasipi yachachkan.

    Sylvia Falcn

    Ayacucho Huancavelicapa wawan, alln allintam takin llapan llaqtayuqkunapata

    takinkunata, aswan achkata Ayacucho llaqtamanta. Urqurunam disku Killa

    Lluqsimun sutiyuqta, kaypiqa Hatun guitarrista Daniel Kirwayo tucan llapan

    takikunapi. Kaykunata antropologa yachayninwan, llapan costumbrita, Paucar del

    Sara Sarapa takinkunata, tusuyninkunata, llapa imayna kay ayllupi

    kawsakuykunata maskan aswan riqsinanchikpaq. Payqa wawakunata runasimi

    rimayta yachachintaqmi, kay siminchik mana qunqasqa kananpaq.

    Csar Itier

    Csar Itierqa Francia llaqtamantam. Instituto Nacional de Lenguas y Civilizaciones

    Orientalespim (INALCO, Pars - Francia) runasimita yachachin. Maskapaspa

    qillqasqan rikurichisqankunaqa runasimipi chaskisqanchik simikunamanta

    qillqaymanta, runasimipi awpaqmanta kunankama kawsasqanmanta imam

    willakun.

    Pablo Landeo

    Pablo Andrs Landeo Muozqa Huancavelicapi 1959 watapim paqarirqa. Payqa

    yachachiq, harawiq, kwintu ruwaqmi. Hinaspanmi kunan watapi Los hijos de babel

    sutiyuq harawinta paqarichimun. Qayna watapim Categoras andinas para una

    aproximacin al willakuy/ Umallanchikpi kaqkuna (Seres imaginarios del mundo

    QILLQAQKUNAMANTA

    124 / PACHAK ISKAY CHUNKA TAWAYUQ

  • andino). Sutiyuq tesista Post Grado de Letras de la UNMSM yachanapi ruwaspa

    Primer puesto en el IV Concurso Nacional de Tesis de Posgrado, de Maestra y

    Doctorado (2010) ganakurqa. Kunan punchawkunapiqa Atuqpa Chupan

    Riwistanchikpa qullananmi.

    Fredy Roncalla

    Fredy Amlcar Roncallaqa Chalhuanca, Apurimac llaqtapim 1953 watapi

    paqarimurqa. Payqa qillqaspa artesaniyata ruwaspapas achka wataa Nueva York

    llaqtapi yachakun. Liwrun Qillqasqan Canto de pjaro (1984) y Escritos mitimaes:

    hacia una potica andina postmoderna (1998) sutiyuq liwrunkunatam paqarichirqa.

    Kunan watakunapiqa blog Hawansuyo nisqantam kamachin chaymantapas ancha

    liwrukunatapas ruwachkanmi paqarichinanpaq

    Yuly Tacas (Saujina)

    Yuly Tacas Salcedoqa Limapi paqarirqa Ayacucho taytankunamanta. Runasimita

    uyarirqa uchuy warma kasparaq. Chaymanta Literaturata yachananpaq

    Universidad Nacional Mayor de San Marcusman yaykuykum, chaypim runasimipi

    qillqaytapas ancha munaspan yacharqa, chaynallataqmi qayna watatakunapi Ayllu

    tutapi qillqaqkuna sutiyuq gruputa paqarichistin Coloquio de Literatura: regiones

    del sur llapanku ruwarqaku. Kunan punchawkunapiqa Atuqpa Chupan

    Riwistapim qillqakunata tupachin.

    QILLQAQKUNAMANTA

    PACHAK ISKAY CHUNKA PICHQAYUQ / 125

  • Kay riwistaqa paqarimurqa ayamarqay

    [noviembre] killapin, 2011 watapi Imprenta El

    Andahuaylinopi Av. Los Hroes 633 - Zn K

    San Juan de Miraflores / Pichqa pachak

    riwistakuna paqarimun.

  • ISSN: 2225 - 7268

Recommended

View more >