Atuqpa Chupan Riwista 1°

Download Atuqpa Chupan Riwista 1°

Post on 22-Mar-2016

245 views

Category:

Documents

10 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Revista de Ciencias Humanas en runasimi (quechua)

TRANSCRIPT

<ul><li><p> Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011 - 12 </p></li><li><p>Atuqpa Chupan Riwistapi rimaykunaqa qillqaqkunapa siminmi. </p><p> ATUQPA CHUPAN RIWISTA </p><p>Ayllunchikqa sunqu rurunchikpim </p><p>Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12 </p><p>Kay Riwistaqa lluqsimun sapa supta killam </p><p>Qullana </p><p>Pablo Andrs Landeo Muoz </p><p>Atuqpa Chupan Ruwaqkuna </p><p>Edwin Chillcce Canales </p><p>Hans Enciso Choquehuanca </p><p>Carlos Alexander Espinoza Huaahui </p><p>Yuly Tacas Salcedo </p><p>Riwistapa uyanta ruwaq / Chuyanchaq </p><p>Alex Ramos Arancibia </p><p>Qillqa tinkuchiq </p><p>Yuly Tacas Salcedo </p><p>Yachachiqkuna yanapaq </p><p>Csar Itier </p><p>Gonzalo Espino </p><p>ISSN </p><p>2225 - 7268 </p><p>Hecho el Depsito Legal </p><p>N 2011 - 14559 </p><p>Maskaykuwaychik </p><p>atuqpachupan2011@gmail.com </p><p>991973638 / 276 2421 </p></li><li><p>KAY RIWISTAPI </p><p>ATUQPA CHUPAN RIQSINAPAQ 7 </p><p>ATUQPA RIMAYKUY </p><p>Yuly Tacas Salcedo / Tunpallata cambiyanmanchik ichaqa mana </p><p>llunpaytachu: Rimaspa Arqumides Tacas Chaupnwan 13 </p><p>ATUQPA YACHAYNIN </p><p>Csar Itier / Kunan Piruwpi qichwa rimay 19 </p><p>Sophie Baillon, Josphine Castaing, Csar Itier / Kunan paraguaypi </p><p>guaran rimay 27 </p><p>Pablo A. Landeo Muoz / Jos Mara Arguedaspa iskay willakuyninpi </p><p>runakuna qullusqanmanta ayllukunapa iiyninkumantawan 33 </p><p>Yuly Tacas Salcedo / Wauypa musuq kawsayni: Inocencio Mamanipa </p><p>iskay harawinpi 55 </p><p>Edwin Chillcce Canales / Ayllum chawpihina iskay tistimunyokunapi 63 </p><p>ATUQPA YUYAYNIN </p><p>Sylvia Falcn / Takikuna uqarisqa 73 </p><p>Pablo A. Landeo Muoz / Pobrilla wakchalla 75 </p><p>ATUQPA SUNQU RURUN </p><p>Gloria Cceres Vargas </p><p>Huk-kaq taki 83 </p><p>Iskay-kaq taki 84 </p></li><li><p>Kimsa-kaq taki 85 </p><p>Tawa-kaq taki 86 </p><p>Pichqa-kay taki 87 </p><p>Suqta-kay taki 88 </p><p>Javier Heraud </p><p>El ro / Mayum kani (Fredy Roncallapa runasimiman tikrasqan) 89 </p><p>Saujina </p><p>Kuyakusqay allpallay 97 </p><p>Mana piniyuq 98 </p><p>Ranra anpi 99 </p><p>Inocencio Mamani </p><p>Teofanoj Qutimunka 101 </p><p>Teofanoq kutimunqa 102 </p><p>Yachaynyojj jatun maestruyman 103 </p><p>Yachayniyuq hatun mayistruyman 105 </p><p>Fredy Roncalla </p><p>Puriq payachamanta 107 </p><p>ATUQPA SIMIN </p><p>Los hijos de Babel. (Yuly Tacaspa ruwasqan) 111 </p><p>Escritura Quechua en el Per. (Pablo Landeopa ruwasqan) 113 </p><p>Killalluqsimun / Cuando sale la luna. (Atuqpa Chupan ruwaqkuna) 117 </p><p>Noqanchis: lliwpaq revistanchis / Likaykuy. (Atuqpa Chupan </p><p>ruwaqkuna) 119 </p><p>QILLQAQKUNAMANTA 123 </p></li><li><p>Jos Mara Arguedaspa pachaq wata paqarimusqanpi </p><p>Kawsayninchikqa qunqayllapiachiki kanqa nispam nirqanchik Jos Mara </p><p>Arguedas wawqinchikpa sunqu rurun tuqyasqan punchawmanta. Chimbote llaqtapi </p><p>puriq masinchikpa pampakusqan punchawpiqa waqaytapas llakikuytapas </p><p>qunqarispanchikmi, runakunapa chawpinpi paykunaman tikrakuspanchik </p><p>danzaqkunawanpas takiykurqanchik, tusuykurqanchik, ancha ayllusqa </p><p>wawqinchikpa munasqanpihina. Kunan pachamantaqa yana puyukunawan </p><p>maytusqallam kawsakusunchik. nirqanchiktaqmi. La Molinapa Cieneguillapa </p><p>urqunkunapi tayta Intipa kanchiriynin wauykuchkaptin. Chaynasqallam </p><p>wawqinchik runakunapa imayna haykayna kawsakusqankuta qawaykusunchik, </p><p>simillanchiktapas mana kicharispa, chiri wayrakunawanpas rawraq </p><p>rupaykunawanpas akaristin, mikusqapas mana mikusqapas. Nispataqmi </p><p>nirqanchik Pachamamapa sunqunman Arguedasninchik yaykuykuchkaptin. </p><p> Chaymantaqa hanaymanpas uraymanpas puriykacharqanchikmi puyu </p><p>wayrakunallata millpuykuspa, chikankaray llakikuyninchikwan imayna mikuy </p><p>kasqantapas qunqarispa. Qapaq apukunapa, awpa willkanchikkunapa </p><p>munayninchiki karqa muspaypihina kawsaymanta rikcharispanchik, Watyakuripa </p><p>punchawninkunapihina musuq llamkaykunata kanchirinanchikpaq. Kayqay </p><p>kunanqa, kay qipa runakunarayku, miski rimayllata qallayriykuchkanchik </p><p>Hanaymanta Atuq qamataqy rimariykuy. Amay uqallaqa, rinrillaykitapas </p><p>nanachiymanmi. </p><p> Allinmi Uraymanta Atuq. uqaataqy rimaykullasaq, atistin mana </p><p>atistinpas. </p><p> Rimaykullasqay mana allin kaptinqa pampachaykuy, hinaspa qallariykuy. </p><p> Llantullapi kawsaq masillay, watantin watantin mana rimaqpa qallunqa </p><p>sumaqllatam paskarikun utaqmi watarikurqun tinkusqalla rimaykuna sunqunchikta </p><p>kanchiriykuptin. </p><p>ATUQPA CHUPAN RIWISTANCHIK </p><p>RIQSICHINAPAQ </p></li><li><p> Mitmaqkunahinam awpa pachamantaraq kunan pachakama </p><p>purimurqanchik hanay urqukunapipas lamarqucha patanpi llaqtakunapipas. Chayna </p><p>purisqanchikpim Watyakurilla taytanchiktapas riqsirqanchik, Jose Mara Arguedas </p><p>wawqinchikwanpas puriykacharqanchik Obrajillopi Chimbote llaqtapipas. Paytam </p><p>kallpanchayarqanchik aswan challwasapa llaqtamanta qillqaykunanpaq, hyerru </p><p>makinakunamantapas, qullqiwan runakunapa sunqun ismusqanmantapas. </p><p>Arguedastaqa kanchiriykurqanchikmi ayllunchikkunapa qallariq awin </p><p>kasqanmanta, qullanan kasqanmanta. Chayna kaptinpas wauyllamanta </p><p>qichuytay mana atirqanchikchu. Wawqillay, runapa nanayninqa payllapam. Llapa </p><p>imata ruwaspanchikpas waunanpaq nanaynintaqa manam atichwanchu </p><p>nanaychakuyta. uqanchikqa, wawallaraq kasqanmantaraqmi Arguedasninchikta </p><p>qawarqanchik wauywan takanakusqantapas </p><p> Hanaymanta Atuq, pisillatapas nanayninchikta qunqarispay </p><p>rimaykusunchik kay qipa runakunawan, awichasqa waynakunawan Lima llaqta </p><p>patankunapi paykunawan tinkusqanchikrayku. </p><p> Chikankaray llaqtapa sunqunpi tiyaykuspanchik, yachaysapa </p><p>wiraquchakunahina rimaykuchkanchik. Chaynaspanchikpas uqanchikqa manay </p><p>kastillasimipichu rimanchik. Kunanpachapi atuqkunaqa imaynas runasimipi </p><p>rimanakuchkanmanku? nispankuch wiraquchakunaqa tapukunku. Ariy! </p><p>awpapachapihinam kay llaqtaqa uqanchikpaa. Aswan chayna kananpaq, </p><p>willkakunapa apukunapa munayninkupihina kanchiriykusunchik wawqinchikkunata </p><p>Atuqpa Chupan riwistata paqarichinankupaq, kallpanchikwan kallpanchakuspanku </p><p>rimayninkuta mastarichinankupaq. </p><p> Ji, Ji, Ji! Imaynanpitaq riwistankuta chupanchikwan suticharqaku? </p><p>(Wawqillay, suti churaypiqa uqanchiktapas llalliruwanchikmi. Pisillatapas manam </p><p>musyakurqanchikchu). </p><p> Manay, wawqi Manay musyakurqanchikchu. uqanchikpi aswan </p><p>iinankupaq saminchaykusun llamkayninkuta runasiminchik sumaqlla yupaychasqa </p><p>kananpaq. </p><p> Tapunakurqanchiktaqmi Ima suyutaq kay Per suyuqa? imaataq </p><p>runakunapa sisihina ruwayninkupas, umankumanta kaynaa imakunata </p><p>8 / PUSAQ </p><p> Atuqpa Chupan Riwista </p></li><li><p>lluqsichiypas? upayanapaqhina wauy kawsay rimaykunapa chawpinpi, llapantin </p><p>suyukunapa ayllunisqankupi chinkasqahina kawsakuyqa, imataq? nispanchikmi </p><p>tapunakurqanchik, machasqahinalla uma muyuwan puriyninchikpi, anaqpacha </p><p>tuqpiqhina wasikunata qawaqawarista, chay wasi ruwaykunapi </p><p>llamkapakuspanchik. Chayna purisqanchikpim runa wawqinchikkunataqa </p><p>riqsirqanchik, aqupampakunapi, urquchakunapa qichqankunapi </p><p>wasichakusqankutapas. Chay ayllukunapa sunqunmantam lluqsimun Atuqpa </p><p>Chupan Riwistaqa. Kunanpachakunapi imapaqtaq allin runasimillapi qillqaykuy? </p><p>Imapaqtaq awpa simillanchikpi hamutaykunaqa? Kay tapukuykunach </p><p>wiraquchakunapa, mistikunapa siminpi, wakin wawqinchikkunapa siminpipas. </p><p>uqanchikqa kutichisunchik: umanchikmanta ima hayka allin </p><p>paqarichimusqanchikkqa llapanchikpam. Runasimipi rimaypas, hamutaypas </p><p>allinmi, llapa imakunamanta qillqayqa aswan allinmi. Runasimiqa sisihina </p><p>runakunapa siminraqmi, chaymi mana qullunanpaq rimana, qillqana, riwistakunata </p><p>maytukunatapas paqarichispa mastarichina llapantin pachapi suyukunapi. </p><p>Hanaymanta Atuq, wawqinchikkunaqa llamkayta atinqakum Atinqakun! </p><p> Chaynam kanqa wawqiy, chaynam kanqa! uqanchikqa yachanchikam. </p><p>Pacha tikraymi musuqmanta qallarin! </p><p>Per, aya marqay killa, iskay waranqa chunka hukniyuq watapi. </p><p>ISQUN / 9 </p><p>Atuqpa Chupan Riwista </p></li><li><p>ATUQWAN RIMAYKUY </p></li><li><p>Tunpallata kambiyachmanchik ichaqa ama yunpaytachu </p><p>Arquimedes Tacas Chaupnwan rimasqanchik </p><p>Yuly Tacas Salcedopa ruwasqan </p><p>Kay qallariq riwistanchikpim, </p><p>rimaniku Santiago de </p><p>Lucanamarca distrito, provincia </p><p>Huanca Sancos, departamento </p><p>Ayacucho runawan, paypa </p><p>sutinqa Arqumedes Tacas </p><p>Chaupnmi. Payqa achka </p><p>watataam arpachanta tukakun, </p><p>chaymanta kay kimsa qayna </p><p>watakunapim hatun atipanakuy </p><p>navideo de msicos y bailarines sutiyuqpi primer pwistupi lluqsimurqa. </p><p>Lima llaqtamanqa chayamurqa warmalla kachkaspanraq, chay sasachakuy </p><p>waranqa isqun pachak pusaq chunka kimsayuq watakunapi. Payqa sullka </p><p>wawqinkunata aparikamuspa kay hatun llaqtaman ripukamurqa. Manaam </p><p>allinachu kawsanankupaq llaqtankuqa karqa. Chayraykum, kay Lima llaqtapi </p><p>imakunapipas llamkaspa kawsakurqa, chaynalla arpatapas tukakurqa, ichaqa mana </p><p>chaytallachu yachan guitarra, violintapas tukarqam, chaymantaqa arpachawan </p><p>allinta tinkurquspan manaa saqinakunkuchu, chaynaspallanmi kawsakullan. </p><p>Mana pipas yachachirqachu arpa tukayta, kikillanmi huk arpistakunata qawa-</p><p>qawaspa yacharqa, chaynam nin: Taksaymantaraq arpa tukayta yacharqani, wakin </p><p>musikukunata qawaspa kikillaymi yacharqani. Manam pipas yachachiwarqachu. </p><p>uqaqa yacharqani tukaytaqa secundaria nisqan tukuruspaya. Kayta ruwaspa </p><p>payqa yunpaytam kusikun chay llapa runamasinkunata tusuchispa takirichispa </p><p> Atuqpa Chupan Riwista </p><p>Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011 - 12, pp. 13 - 15 </p><p>Cortesa: Centro Social Asuncin de Erpa. </p></li><li><p> Atuqpa Chupan Riwista </p><p>anchatam paytaqa kuyanku takikuynintahina. Kaytapas musiyanmi huk runapa </p><p>llaqtanman rispanpas. Chaymi huklawkunapi kustumbrinta mastarichin mana pipas </p><p>qunqananpaq. </p><p>Chaymanta willawanku llaqtanpi chay awpa fiyestakuna imayna </p><p>kasqanmanta: Punta fiestakunaqa karqa lliw, lliw participaq uchuy hatun runakuna; </p><p>pachahinallanwanmi tusuqkunapas tusukurqaku mana riki karqachu chay </p><p>wachakakuna, vistimintakuna, unifurmikunapas, chayta qawarqani Navidad1 </p><p>tusuqta warmallaraq kachkaspay, hinaptinpas manay qullqillapaqchu chay </p><p>tusuqkuna tusurqachu. Kayta nispan, payqa niwanchik imayna kunanqa hukman </p><p>tikrakun kustumbrinku: Kunan punchawqa manaam runamasiykunaqa </p><p>awpahinallachu pinsanku, huk runakuna hamusqanraykum sectas </p><p>evangelistaskuna fe nisqanninchikqa asllaa, hinaspanmi awpa tradicionkunaqa </p><p>chinkachkanam hukmanmi kunan watakunapi rikurimuchkan </p><p>Chaykunan llaqtanpi rikurichkan, ichaqa wakin runamasinkunaqa huklaw </p><p>llaqtamanta apamunku hukman kustumbrikunata, chayta pay nisqanpihina ruwanku </p><p>qunqaspataq icha mana yachaspankutaq chay kustumbrikunata musuq ruwana </p><p>nispanku, apamunku. Kayta Arquimedes Tacas achka watamantaa llaqtanta </p><p>kutispa qawarqa, chaymanta nin: uqapa allinmi tunpallata cambiyanmanchik </p><p>ichaqa mana yunpaytachu, custumbrinchiktaqa rispitananchik estilunchikqa </p><p>hukllam mana achkachu. Chaypitaq chay wakin runamasinkunapa </p><p>rikchayninkunapi allinllam apamusqan ichaqa manataq llapayninpaqqa chaynachu. </p><p>Chaymanta paypas niwanchik imayna chay: encargadukunapas manaam </p><p>awpahinallachu fiyestata ruwanku, hukmantaa, hinaspanmi hamutan </p><p>paykunaqa mana kwintata qunkuchu utaq yachaytukuspa huk custumbrikunata </p><p>ruwachkanku kustumbrinchikmi nispanku. </p><p>Chaytam rimaynin tukunanpaq niwanchik: Chaynllach kambio, modernidad </p><p>chayarun runakunapa llaqtaman. Kunanqa mach kay watakunapi kanqa </p><p>14 / CHUNKA TAWAYUQ </p><p>1 Kay tusuytaqa huk llaqtakunapi Wayliyawanmi sutichanku, ichaqa provincia Huanca Sancuspiqa </p><p>tawantin distritunpi Navidad tusuywanmi sutichanku. Kay tusuytaqa watan watan ruwanku 25 diciembre </p><p>killapin utaqmi Bajada de reyespipas enero killa qallaykuqta niucha Jesusta muchaspanku. Kay </p><p>fiyestapi iskay utaq tawa kumparsakuna plazapi tupaykunku, chaypim musikukuna, tusuqkunapas </p><p>tukuy punchaw atipanakunku. </p></li><li><p>Yuly Tacas Salcedo </p><p>Payqa kay hatun llaqtaman </p><p>chayamuspan arpachanta, kustum-</p><p>brinkunata apakamurqa, chaylla </p><p>kunan punchawkunaqa wakin </p><p>runamasinkunawan Navidadtapas </p><p>kaypim musuqmanta kawsarirqa-</p><p>niku llapam ayllu masiykuwan. </p><p>awpa pachakunapi, kay </p><p>kustumbriqa mana karqachu </p><p>chaymanta paykunaqa paypa </p><p>nisqanpihina institusiyunta furmaruniku chayta ruwaniku kay Lima llaqtapi </p><p>llaqtayniykupi ruwasqanhinatam. Chay Federacin Distrital de Instituciones de </p><p>Lucamarca, FEDIL nisqanpi distrito de Lucanamarca llapa anexunpiwan sapa wata </p><p>kimsa dumingo punchaw enero killapim huunakuspanku kustumbrinmanhina kay </p><p>hatun llaqtapi ruwanku. Kayta ruwaspa paykunaqa kustumbrinta mana chinkachiyta </p><p>munankuchu, astawan wawankunapa sunqu rurunpi mastarikunanta munanku. </p><p>CHUNKA PICHQAYUQ / 15 </p><p>Cortesa de Wilfredo Tacas Chaupn </p></li><li><p>ATUQPA YACHAYNIN </p></li><li><p>Pisi rimayllapi: </p><p>Kaypim rikusun imayna Piruwpi qichwasimi kunan kasqanta, sapa </p><p>departamentonkunapi qichwa-rimaqkunap hayka kasqanta chaykunapi </p><p>achkayasqanta pisiyasqanta ima, imayna Estado liykunata paqarichispa </p><p>qichwasimiman sayapakusqanta, iskuylakunapi kulihyukunapi qichwasimi </p><p>yachachinanpaq kamachimusqanta. </p><p>Aysaqnin rimaykuna: </p><p>Qichwarimay, runasimi, Piruw, ley </p><p>Piruwmi wakin qichwa-rimaq llaqtakunamantaqa achka qichwa-rimaqniyuq. </p><p>Kunanqa qichwasimiqa pallqa anmanchus-hinam chayachkan: kawsariymanchus </p><p>icha chinkapuymanchus purichkan? Hukmantaqa mana awpaq kay rimayqa </p><p>kunanhina yupaychasqachu karqan: kunanqa radiopi, liwrupi, internetpi, </p><p>peliculakunapipas uyarichikuchkan; hinaspa qipaman rikunanchikpihina kikin </p><p>Estadom leykunata paqarichispa qichwasimiman sayapakun, wakin iskuylakunapi </p><p>* El habla quechua en el Per actual </p><p>1 Institut National des Langues et Civilisations Orientales (Pars, Francia). Zenobio Ortizpa Lydia Cornejopa yanapasqanmi qichwasimiman tikrani. Carmen Gonzleztam usparani, aradisini cuadrokuna rurasqanmanta. </p><p> Atuqpa Chupan Riwista </p><p>Wata 1, Yupay 1. Lima, 2011-12, pp. 19 - 26 </p><p>KUNAN PIRUWPI QICHWA RIMAY* </p><p>Csar Itier1 </p></li><li><p>qichwasimimanta liyiyta qillqayta yachachillantaqmi. Hukmantataqmi hatun, huchuy </p><p>llaqtakunapi tiyaq qichwa-rimaqkunaqa kastillanuta yachaspa manaa qipa wiay </p><p>warmakunaman qichwasimita rimapunachu. Kaypim willarisqayki imayna Piruwpi </p><p>qichwasimi kunan kasqanta, qichwa-rimaqkunap hayka kasqanta, imayna leykuna </p><p>kasqanta ima. </p><p>1. Haykam maypim qichwa-rimaqkuna kan? </p><p>Pasaq censokunam kayhinata qichwasimipi awi kichaqkunata yuparqan: </p><p> Manachus-hina chayqa allin yupasqaraqchu: </p><p>1. wakin runakuna censo ruraqpa awpaqninpi pakakuspa yo no hablo </p><p>quechua niptin; </p><p>2. censo ruraqkuna karupi kaq huchuy istansyakunaman mana chayayta </p><p>atiptin; </p><p>3. iskaynin simipi awi kichaqkuna mana qichwa-rimaqkuna ukupi </p><p>yupasqa kaptin. </p><p>Chaymi riki qichwa-rimaqkunaqa qanchis utaq pusaq millonesman </p><p>chayanman. Paykunamantaqa tawa millon kuraqraqch Piruw llaqtapi kanman. </p><p>Hatun llaqtakunaman ripuq runakunaqa pisillatam qipa wiay </p><p>warmakunaman qichwa rimayninta saqin. Wakin kampukunapipas kaqllataqmi </p><p>runakuna manaa wawan qichwasimi yachananta munanachu. Chaymi qichwa-</p><p>rimaqkunaqa kastillanu-rimaqkunawan tupanachisqaqa Piruwpi pisillam kapun. </p><p>1940 watap censonmanhina Piruw runakunamantaqa yaqa kuskanninmi </p><p>qichwasimipi awi kichaqkuna karqan. 1993 watap censonmanhinataqmi pichqa </p><p>Atuqpa Chupan Riwista </p><p>20 / ISKAY CHUNKA </p><p>Per 3 730 000 </p><p>Ecuador 500 000 </p><p>Bolivia 2 100 000 </p><p>Argentina 300 000 </p><p>Colombia 20 000 </p><p>Llapanmi 6 650 000 </p></li><li><p>watayuq pichqa kuraq watayuqkunamantaqa pachakmanta chunka suqtayuq suqta</p><p>-partiyuqnin (16,6%) qichwasimipim awita kicharini nispa nirqan. </p><p>KAYHINAM PASAQ CENSOKUNAMANHINA PIRUWPI QICHWASIMI RIMAQKUNA </p><p> 2007 watap censonmanhinaqa kay departamentokunam achka qichwa </p><p>rimaqniyuq: Apurimaq, Wankawillka, Ayakuchu, Qusqu, Punu, Anqash, Wanuku. </p><p>Wakin 18 departamentopipas qichwasimitaqa rimallankutaqmi manaa qichwa-</p><p>rimaq achka kachkaptin. </p><p>2007 WATAP CENSONMANHINA </p><p>KAY DEPARTAMENTOKUNAM ACHKA QICHWA-RIMAQNIYUQ </p><p>Csar Itier </p><p>ISKAY CHUNKA HUKNIYUQ / 21 </p><p> 1940 1993 2007 </p><p>llapan </p><p>pirwanukun...</p></li></ul>

Recommended

View more >